SayıştaySayıştay Temyiz Kararı57913
İhale Mevzuatı ile İlgili Kararlar
Kurum / İdareBelediyeler ve Bağlı İdareler
Daire5
Dosya No53775
Yılı2021
Yapım işinde, kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatın çelik iksa imalatı olarak değerlendirilerek; bedelinin çelik iksa metrajları içerisinde ve çelik iksa imalatına ait birim fiyattan ödenmesi;
132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle; … yükleniminde bulunan … TL sözleşme bedelli “… Yapım İşi kapsamında 035 poz no.lu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde; Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği gerekçesiyle … TL’nin tazminine ilişkin hüküm tesis edilmiştir.
Yukarıda adı geçen sorumlular, ortaklaşa gönderdikleri temyiz dilekçesinde ilam maddesinin bu bendine ilişkin olarak ise özetle; İlamda, çelik iksa pozunun malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşıdığı, kafes iksa sisteminin ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edildiği, 035 poz nolu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağının görüldüğü, çelik iksa ve kafes iksa sistemi arasındaki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyeti olduğu, bu nedenle projesinde çelik iksa olanların 035 no.lu mevcut çelik iksa pozundan, kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a tünel donatısı pozundan ödenmesi gerektiğinin belirtildiğini, bu tespit ve değerlendirmelere iştirak edilmediğini, esas itibarıyla bu konunun tamamen teknik bir içerik taşımakta olup, gerekçelerinin de teknik çerçevede, sözleşme hükümlerine de atfen aşağıda arz ve izah edildiğini, şöyle ki; 035 poz no.lu çelik iksa yapılması iş kaleminin birim fiyat tarifinin;
“035. Çelik İksa
Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 tonunun fiyatıdır.
Ölçü: Bağlantı elemanları da dahil olmak üzere projesine göre üretilen çelik iksalardan rast gele seçilen üç adedi, projesinde gösterilen montaj elemanları da dahil diğer tüm yardımcı elemanlar ile birlikte tartılacak ve tartı sonucu elde edilen ortalama ağırlık, projesindeki boyutları ve norm ağırlıkları kullanılarak hesaplanan ağırlık ile karşılaştırılacak, bulunan ağırlıklardan hangisi daha az ise ton cinsinden ölçü olarak kabul edilecektir.
Not: İksalar arasındaki bağlantıyı sağlayan boyuna çelik çubuklar (işban) iksa ile birlikte tartılmayıp ayrıca proje değeri üzerinden ölçülecek ve ödemesi bu poz üzerinden yapılacaktır.”
Şeklinde olduğunu, İlamda; bu pozun NPI 200 türü büyük profillerle yapılması koşullarını taşıdığı, sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında ancak bu pozun kullanılabileceği gibi bir değerlendirme yapılmış olup, teknik olarak bu sonuca nasıl varıldığının, bu yorumun birim fiyat tarifindeki hangi ifadeden çıkartıldığının anlaşılamadığını, zira, birim fiyat tarifinin hiçbir yerinde “profil” sözcüğünün geçmediğini, tarifte geçen “çelik” ifadesinden mi böyle bir görüşün ortaya çıkabileceği şeklindeki bir soruya ise verilecek cevabın çok net olup, gerek sözleşmede gerekse konu ile ilgili tüm bilimsel, teknik ve resmi literatürde nervürlü demirlerin de çelik çubuk olarak ifade edilmekte olduğunu, nitekim, sözleşmede de muhtelif imalatlarda kullanılan “Düz/Nervürlü Demir Çubuklar” ile ilgili “Çelik Çubuk” tabirinin kullanılmış olup örneklerinin aşağıda olduğunu;
027.A-Tünellerde Her Çapta SN Kaya Bulonu Yapılması
“… … KTŞ'de tanımlanan nervürlü çelikten yapılmış istenilen boydaki kaya bulonlarının …”
027.B-Tünellerde Her Çapta PG Kaya Bulonu Yapılması
“… … KTŞ'de tanımlanan nervürlü çelikten yapılmış istenilen boydaki kaya bulonlarının …”
Diğer taraftan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Karayolları, vb. idareler tarafından yayınlanan birim fiyat tariflerinde de her çaptaki inşaat demirinin “Beton çelik çubuğu” olarak geçmekte olduğunu, 035 poz no.lu tarifin sadece profilden imal edilecek iksalar için geçerli olduğu şeklindeki bir hükmüm bahse konu birim fiyat tarifinde yer bulmadığı gibi, sözleşme ve eklerinin hiçbir yerinde de mevcut olmadığını, halbuki, çelik iksa imalatının profil ile teşkil edilebileceği gibi, kafes kiriş şeklinde de imal edilmesinin de hem teknik olarak hem de mevcut sözleşmenin ekini teşkil eden teknik şartname hükümlerine göre mümkün olduğunu, nitekim sözleşme eki Teknik Şartname (1.14.2.6) madde hükümlerinin şu şekilde olduğunu;
“1.14.2.6 Çelik İksalar
Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", “U-kiriş” veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya G1 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH21 veya TH29 olacaktır. “Kafes-kirişler” tipleri PS 95 (2 x Ǿ26) veya PS 110 (2 x Ǿ20 +1 x Ǿ 26) olan üç çubuklu kirişlerdir. …”,
Öte yandan, ülkemizde NATM Tünel konusunda en önemli standart olan Karayolları Teknik Şartnamesinin çelik iksa konusundaki bölümünün ise şöyle olduğunu;
“350.04.04 Çelik İksa
1. Yapı çeliği BS 153 Bölüm 1 ve BS 4360'da belirtilen şartlara uygun olacaktır. Ayrıca sıcak çekilmiş çelik yapı profilleri ve sıcak çekilmiş çelik yapı oyuk profilleri BS 4449 ve BS 4848 ’de belirtilen esaslara uygun olacaktır.
2. Kesme kuvvetlerine karşı konulan başlıklı bulon tipi bağlantılarda kullanılacak çeliğin minimum 400N/mm² akma mukavemetine ve minimum 500 N/mm² çekme mukavemetine sahip olması gereklidir. Aksi sözleşmede belirtilmedikçe kesme kuvvetine karşı konulan diğer tip çelik bağlantılarda kullanılacak malzeme BS 4360’da belirtilen esaslara uygun olacaktır.
350.04.04.01 Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik ihsanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik İksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01 ’ de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir…….
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik İksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01 I-Profil Kemerler
I-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarım gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkan tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.03 Malzemeler
1. Sıcak çekilmiş profiller (I, H, TH ve E profilleri) minimum akma mukavemeti 240 N/mm² olan yapı çeliğinden imal edilecektir.
2. Kafes kirişler, 350.04.03 ’e uygun donatı çubuklarından imal edilecektir.”,
Görüldüğü ve bilindiği üzere, genel tünelcilik literatüründe veişe ait şartnamedeki özel tanımlar gereği “kafes kiriş (lattice girder)”in tünel çelik iksa elemanı olduğunu, sonuç olarak; İlamda “çelik” ile “demir” kavramları arasında ödeme açısından bir farklılık olması gerektiği düşüncesi oluşturulduğunu ve bundan hareketle kafes kirişten imal edilen iksaların, 039 poz no.lu “çelik hasır ve donatı demiri” kaleminden ödenmesi gerektiği şeklinde yanıltıcı bir sonuca ulaşıldığını, oysa yukarıda da ifade edildiği gibi profil ve nervürlü demirin gerek sözleşme, gerekse bilimsel ve resmi literatürde çelik olarak ifade edilmekte olduğunu, 035 poz no.lu tarifte; “Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma …” şeklinde hem profilden imal edilecek iksalar, hem de nervürlü çelikten imal edilecek kafes iksalar için genel bir tanım yapıldığını, halbuki, İlamdaki görüşün doğru kabul edilebilmesi için bu tanımın “Her türlü profil demirden …“ şeklinde kısıtlayıcı ifadeler içermesi gerektiğini, öte yandan İlamda, çelik îksa ile kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI’nın büküm maliyeti olduğu bu yüzden kafes iksaların 039 S420a pozundan ödenmesi gerektiği şeklinde bir değerlendirme yapıldığını, esasen yukarıda kapsamlı şekilde açıklandığı üzere, hem teknik ve bilimsel, hem de sözleşme ve eki birim fiyat tariflerinin gereği olarak 035 pozuna kafes iksaların da dahil olduğu hususunda tereddüt bulunmamakla birlikte, İlamda maliyet farkına işaret eden bu tespit ve değerlendirmenin de isabetli olmadığı hususuna ilişkin olarak aşağıdaki açıklamaların yapılmasında yarar görüldüğünü, şöyle ki; İlamda mukayesenin, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu betonarme yapı içindeki donatı teçhizatı ile ilgili analizleri ile yine Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.165.1001, 1002, 1003” poz no.lu profillerden imal edilen münferit ve karkas çerçeve imalatlarına ait olan analizleri arasında yapıldığının görülmekte olduğunu, ancak buradaki hatanın, kafes iksa imalatındaki nervürlü çelik işçiliği ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu analizlerindeki nervürlü çelik işçiliklerin eşit alınması olduğunu, kafes çelik kiriş iksa imalatının, projesinde de görüleceği gibi bünyesinde ciddi miktarda işçilik barındırmakta olup, buradaki işçiliğin “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu analizlerdeki işçiliklerin çok üzerinde olduğunu, şöyle ki; örnek olarak işin kapsamından bulunan Çağdaş İstasyonu B3- Merdiven Tüneline ait … no.lu projelerin verildiğini, örneğin 106 0 no.lu projedeki IV. no.lu iksa ele alınırsa, 1 adet kafes iksada toplam 78 adet bağlantı çubuğu (Poz 7) bulunduğunu, bu bağlantı çubuklarının her birinin;
…
Şeklinde 2 adet eşit boydaki donatının bükülmesi ve birbirine kaynaklanması ve en son preslenmesi suretiyle oluşturulduğunu, iksa boyuna donatılarının (Poz 1, 2, 3 ,4 ,5, 6) birbirlerine bu bağlantı çubukları ile bağlanmakta ve iksa parçalarının profiller vasıtası ile birbirine tespit edilmesi ile iksa sisteminin teşkil edilmekte olduğunu, sonuç olarak kafes iksa sistemi teşkilinin;
- İksa boyuna donatılarının (Poz 1, 2, 3, 4, 5, 6) tünel geometrisine uygun eğrisel olarak bükülmesi,
- Bu eğrisel donatıları birleştirecek Poz 7 bağlantı çubuklarının bükülmesi, birbirine kaynaklanması ve en son yukarıdaki eğrisel boyuna çubuklara kaynaklanması,
- İksa parçalarıma profillerle birleşimlerinin teşkil edilerek iksanın tamamlanması,
- İksanın tünele montajı,
Şeklindeki aşamalardan geçmekte olduğunu, birçok sayıdaki parçanın kıvrılarak birbirine kaynaklanması suretiyle oluşturulan bir adet kafes iksadaki işçiliğin, betonarme imalattaki donatı işçiliğine değil, “Dekoratif demir işlerindeki” işçiliğe karşılık geldiğini, resmi idarelerin analizlerindeki “Dekoratif demir işleri” ile ilgili işçilik miktarlarına bakıldığında bu miktarların, yine resmi analizlerde yer alan betonarme içerisindeki “Ø çapındaki nervürlü donatı” işçilik miktarlarından çok fazla olduğunun görüleceğini, dolayısıyla İlamdaki “Çelik İksa ile kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI’nın büküm maliyeti olduğu bu yüzden kafes iksaların 039 S420a pozundan ödenmesi gerektiği” görüşünün de isabetli olmadığını, nitekim Sayıştay 5. Daire Başkanının yazdığı karşı oy gerekçesinin de yukarıdaki açıklamaları ve haklılıklarını teyit etmekte olduğunu; sonuç itibarıyla, yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunun ve kamu zararına neden olmadığını değerlendirildiğini ifade etmek suretiyle tazmin hükmünün kaldırılması hususunu Kurulumuza arz etmişlerdir.
Temyiz başvurusunda bulunan ve yukarıda adı geçen sorumlular yanında duruşmaya Fer’i Müdahil sıfatıyla katılmayı talep eden ahiz yüklenici … A.Ş. adına (ahiz vekili olarak) sözlü izahatta bulunmak üzere adı geçen şirket tarafından yetkilendirilen Av. … ise, temyiz dilekçesinde özetle;
II-D) Bahse konu İlamın “d” maddesinde;
Denetçi tarafından işte kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatın 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” ödenmesi gerekirken 035 poz no.lu Çelik İksa yapılması pozu üzerinden ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiğinin iddia edildiğini, Savcılık görüşünde kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatın 035 poz no.lu çelik iksa yapılması iş kalemine ilişkin birim fiyat üzerinden ödenmesi nedeniyle, raporda yer alan tespit ve değerlendirilmeler doğrultusunda denetçi tarafından hesap edilen kamu zararı hakkında tazmin kararı verilmesinin uygun olacağının ifade edildiğini, Sayıştay 5. Dairesi tarafından verilen İlamda ise; 035 poz numaralı “Çelik İksa” ve 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” iş kaleminin birim fiyat tariflerine aynen yer verilerek;
• 035 poz numaralı “Çelik İksa” imalatında malzeme olarak NPI 200 türü büyük profillerin kullanılmasına rağmen kafes iksa imalatında yoğun olarak nervürlü demirin kullanıldığı,
• 035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifi gereğince sadece çelik profiller kullanılarak yapılan iksa sistemlerinin ödenmesinde bu pozun kullanılacağı ve kafes iksa sisteminin tamamının nervürlü demir malzemeden imal edilmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatının 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiği,
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların fiyatlarının farklı olması nedeniyle her iki imalatın da aynı 035 poz numaralı iş kalemi olan “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesinin mümkün olmadığı,
Gerekçeleriyle konunun tazminine karar verildiğini, ancak, İlamda verilen bu kararın işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümleri ile bağdaşmadığını, bu kapsamda İlamda verilen karara karşı itiraz gerekçelerinin aşağıda maddeler halinde sıralandığını,
1. Kafes iksa sistemi imalatının 035 poz numaralı “Çelik İksa” birim fiyat tarifi kapsamına girmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatına ilişkin ödemelerin adı geçen poza ait teklif birim fiyat üzerinden yapılmasının işe esas sözleşme gereği olması:
NATM yöntemiyle yapılan tünel imalatlarında kazı duvarında olabilecek göçme, devrilme, akma ve kaymaların önüne geçilebilmek için iksa sistemlerinin (kazı destek elemanları) uygulanmakta olduğunu, işe ait teknik şartnamenin 1.14.2.1’inci maddesinde;
“Bu kısmın kapsadığı NATM’nin (Yeni Avusturya Tünel Metodu) ana destek elemanları, herhangi bir sınırlama kastı olmaksızın, şunlardır;
• Kaya bulonları
• Püskürtme beton (shotcrete)
• Çelik hasır ve donatı
• Çelik iksa
• Sürgü çubuğu ve sürgü levhası
• Konsolidasyon ve oturmaların azalması için enjeksiyon”
Denilmek suretiyle sayıldığını, hangi kazı destek sisteminin kullanılacağının zemin koşulları baz alınarak çizilen uygulama projesinde belirtileceğini, uygulama projesinde kazı destek elemanı olarak “çelik iksa” sisteminin seçilmesi durumunda I, H, E profil kemerler ve kafes kirişlerin çelik iksa sistemi kapsamında kullanıldığını, sözleşme şartları ve uygulama bu yönde iken İlamda, kafes iksa imalatlarının çelik iksa iş kalemi kapsamında bulunmadığı, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde bulunduğu kabul edilerek kamu zararının oluştuğuna hükmedildiğini, ancak İlamda yer alan bu tespitin, herhangi bir teknik ispata dayanmamakla birlikte, işe esas sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu “Çelik İksa” ve 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifleri ile işin teknik şartnamesine aykırı olduğunu, 035 poz no.lu “Çelik İksa” birim fiyat tarifinde; “Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 ton’unun fiyatıdır. …” denilerek, işin teknik şartnamesine atıf yapıldığını, sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik İksalar” başlıklı 1.14.2.6’ncı maddesinde
“Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", "U-kiriş" veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya GI 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI 100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH 21 veya TH 29 olacaktır. "Kafes-kirişler" tipleri PS 95 (2 x Ø26) veya PS 110 (2 x Ø 20 + 1 x Ø 26) olan üç çubuklu kirişlerdir.
…
Konstrüksiyon Gerekleri
Montaj:
Çelik iksalar, Mühendis tarafından başka şekilde direktif verilmedikçe, çizimlerde belirtilen kotlara ve konumlara monte edilecektir.
Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir. Tüm çelik iksalar püskürtme beton içine tamamıyla gömülerek, kaya yüzeyi ile çelik iksalar arasında olması arzu edilen temasın boşluksuz püskürtme beton dolgusu vasıtasıyla elde edilebilmesi için özel bir dikkat gösterilecektir.
….”
Denilerek çelik iksa imalatının teknik koşullarının anlatıldığını, çelik iksa yapılmasında kullanılan malzeme tipleri olarak “H-kirişler”, “U-Kirişler” ve “Kafes-kirişler”in (kafes iksa) sayıldığını, dolayısıyla işin yapım yönteminin belirlendiği teknik şartnamede “Kafes-kirişler” denilmek suretiyle NATM tünel yapımında kullanılan kafes kiriş şeklinde imal edilen diğer kafes iksa elemanlarının gibi “çelik iksa” yapılması pozu kapsamında olduğunun ifade edildiğini, ayrıca teknik şartnamenin 1.14.2.6’ncı maddesinde geçen; “Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir.” ifadesinden de çelik iksaların ve kaya kütlesini stabil hale getirmek için kullanılan çelik hasırın birbirinden farklı imalat kalemleri olduğunun anlaşılmakta olduğunu, yukarıda yer verilen, işe esas sözleşme eki olarak işin yapılması sürecinde uygulanma zorunluluğu bulunan teknik şartname hükmünden kafes iksaların çok açık, net ve herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde 035 poz no.lu “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında olduğunun anlaşılmakta olduğunu, dolayısıyla, işin onaylı tünel kazı projelerinde yer verilen kafes iksa imalatları ödemesinin sözleşme eki birim fiyat tarifi ve teknik şartname hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi neticesinde 035 poz no.lu “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden yapılması gerektiğini, diğer yandan, 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifinde;
“Tünellerde kazı destekleme ve iç kaplama için donatı demirinin temini, nakliyesi, kesme, bükme, kaynaklama, yatay ve düşey taşıma, yerleştirme, asma, destekleme, paspayı takozları ve bu iş için gerekli her türlü işçilik, alet, malzeme ve ekipman dahil, Madde 1.1 şartlarında, ağırlığının fiyatıdır.
…
Ölçü: Kazı destekleme ve iç kaplama için gerekli donatı (çelik hasır veya çubuk demir) veya paslanmaz çelik için projelerde gösterilen miktarlar ile norm ağırlıkları çarpılarak hesaplanır. S500b hasır çelik ve S220, S420a donatı ağırlığı ton cinsinden, paslanmaz çelik plaka ve block-out kutusu kg cinsinden ölçülür.
…
039.A S500b Tünel Donatısı (ton)
039.B S220 Tünel Donatısı (ton)
039.C S420a Tünel Donatısı (ton)
039.D Paslanmaz Çelik Plaka (kg)
039.E Block-out Kutusu (kg)”
Denildiğini, sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik Hasır” başlıklı 1.14.2.4’üncü maddesinde;
“Genel
Çelik hasır, çekme mukavemeti yüksek çelikten oluşacak ve ilgili standartlara uygun olacaktır. Çelik hasır, kazının girinti ve çıkıntılarını, göçüklerini vb.'yi olabildiğince yakından izleyecek şekilde döşenecek, çelik hasır ile altındaki yüzey arasındaki açıklık hiçbir şekilde 10 cm'den fazla olmayacaktır. Çelik hasır, olabildiğince uzun döşenecek, birleştirilen parçalar, ilgili standartlara göre birbiri üzerine bindirilecektir. Püskürtme beton kaplamada gerekli asgari bindirme 30 cm'dir.
…” ,
“Çelik Lifler” (Donatı demiri) başlıklı 1.14.2.5’inci maddesinde;
“Genel
Bu bölüm, püskürtme beton donatısında kullanılan çelik liflerle ilgilidir. Çelik liflerin temin ve montajı işin kapsamındadır.
…
Uygulama
Çelik lifler, püskürtme beton kütlesi içinde bir ankraj sistemine (genişletilmiş uçlar, ankrajlar, dalga şeklinde tel vb’ne) sahip olacak ve kümelenmeden kaçınmak için püskürtme beton kütlesine düzenli olarak dağıtılacaktır.
Özellikle yer altı kazılarında, çelik liflerin kazıdan hemen sonraki ilk katmanda hasır çelik içermeyecek şekilde kullanılması tavsiye edilir. Zamanında uygulanması halinde ilk desteği oluşturan ilk katman, çevredeki toprağın gevşemesini ve dolayısıyla da beklenen deformasyonu en aza indirir. Püskürtme beton katmanlarının geri kalanlarında, püskürtme beton kaplamasının yapısal bütünlüğünü korumak amacıyla, daima hasır çelik kullanılmalıdır.
…”
Hususlarından bahsedilerek çelik hasır ve donatı demirinin kullanım şekillerinin açıklandığını, yukarıda yer verilen teknik şartname hükümlerinden anlaşılacağı üzere, çelik hasır ve donatı demirinin tünelin ilk açılması sırasında tünel duvarlarında oluşabilecek kopma ve bozulmaları önlemek amaçlı yapılan tünel destek unsurları olduğunu, bu unsurlardan çelik liflerin (demir donatının) kazıdan hemen sonraki ilk katmanda kullanılacağı ve ardından yapılacak çelik iksa (kafes iksa) imalatı ile de püskürtme betonun yapısal bütünlüğünün sağlanacağının ifade edildiğini, belirtilen teknik şartname hükümlerine göre, NATM yöntemiyle açılan tünellerde asıl koruyucu, destek ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacak unsurun çelik iksa (kafes iksa) yapı elemanı olduğunu, dolayısıyla, İlamda belirtildiği üzere, kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik tespitin, işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümlerine tamamen aykırılık arz ettiğini, bununla birlikte, bahse konu tünel yapım imalatlarında ülkemizde en önemli uzman kuruluşlardan birinin Karayolları Genel Müdürlüğü olduğunu, KGM’nin NATM tünel imalatlarının yapım metodu konusunda benimsemiş olduğu standartlara Karayolları Teknik Şartnamesinde detaylı bir biçimde yer verildiğini, anılan Şartnamenin “Çelik iksa” başlıklı ‘350.04.04’üncü maddesinde;
“Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik iksanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik iksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01' de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir. …
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik iksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01I-Profil Kemerler
I-Profıli kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkân tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.”
Denilmek suretiyle “kafes kirişlerin” (kafes iksaların) çelik iksa sistemlerinin bir türü olduğunun açık bir şekilde ifade edildiğini, Denetçi tarafından yargı raporunda kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı bir iddiada bulunulduğunu ve bu iddia üzerine İlamda da konuya ilişkin eksik değerlendirme neticesinde tazmin hükmü verildiğini, bahse konu Daire Kararının işin teknik gerekleri ile sözleşme eki belgeleri ve projelerine uygun olmadığının ortada olduğunu, dilekçe ekinde kafes iksa (kafes kiriş) imalatını gösterir fotoğraf (Dilekçe Eki: 19) ile çelik hasır imalatını gösterir fotoğrafın (Dilekçe Eki: 20) sunulduğunu, imalat resimlerinden görüleceği üzere her iki imalat unsuru arasında gerek kullanılan malzeme (demirin niteliği ve kalınlığı) gerek yapım yöntemi gerekse kullanım amacı açısından ciddi fark bulunduğunu, nitekim kafes iksa imalatında kalın demirler bükülmüş olup aralarına belirli mesafe kalmasını sağlamak amacıyla sehpa demirleri kullanıldığını, işin büyüklüğü göz önüne alındığında bu iki ameliyenin ciddi maliyet unsuru olduğunu, çelik hasır imalatında ise çok daha ince çaptaki demirlerin sadece belirli bir desende birbirine kaynatılmakta olduğunu, diğer yandan NATM yöntemiyle yapılan tünellerde kafes iksa imalatı taşıyıcı rol üstlenirken, çelik hasır imalatının ekseriyetle tünelin yeni açılan kısmında tünel duvarının stabilizasyonunu sağlamak için kullanılmakta olduğunu, anlaşılacağı üzere her iki imalatın birbirinden her yönüyle farklı olan imalatlar olduğunu, işin imalatta kullanılan malzeme niteliği, imalat zorluğu ve kullanım amaçları gibi teknik boyutlarını ve sözleşme hükümlerini bir tarafa bırakarak, bu denli büyük bir işte her iki imalatın aynı pozdan ödenmesi gerektiğine yönelik ilam maddesinin hakkaniyet boyutunu adaletli bir şekilde karar vereceğinden emin oldukları Kurulumuzun takdirlerine sunduklarını, burada söz konusu kafa karışıklığına, çelik hasır yapı elemanının kalıcı tünel kaplama imalatları sırasında da kullanılıyor olmasının sebebiyet verdiğinin değerlendirilmekte olduğunu, tünel kazı çalışmaları tamamlandıktan sonra tünel içerisinde gerçekleştirilecek demiryolu ve elektromekanik işlerinin gerçekleştirilebilmesine uygun bir tünel içi beton kaplamasının yapılması gerektiğini, bu imalatın da invert, yan ve kemer beton kaplamaları şeklinde belirli bir sıra dahilinde yapıldığını, söz konusu kalıcı tünel içi beton kaplama imalatları sırasında da hasır çelikten yapılan çelik kirişler kullanıldığını, teknik şartnamenin kaba ve ince inşaat işlerinin yapım yöntemini belirleyen kısmının “1.14 Delme Tüneller” başlığı altında tünel kazısı ve bu imalat sırasında kullanılacak kazı destek elemanlarının “1.14.2 İlk Destek” alt başlığı altında tanımlanmış iken, “1.14.3 Tünel – Son Kaplama (İç Kaplama)” alt başlığı altında ise kalıcı tünel kaplama imalatının teknik olarak hangi kurallar çerçevesinde yapılacağının izah edildiğini, bu alt başlık altında kalıcı tünel kaplama betonu imalatı sırasında kullanılacak donatı çubuklarına da “Konstrüksiyon Gerekleri” kısmında yer verildiğini, bu imalat sırasında tünel invert donatısı ve kemer donatısı olarak da çelik hasır kullanıldığını, işte bahse konu bu imalatlar sırasında kullanılan çelik hasırın ödemesinin ise 039 poz numaralı Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden yapıldığını, İlamda kazı destek sistemi imalatında kullanılan “kafes iksa” yapı elemanının ödemesinin 035 poz numaralı Çelik İksa iş kaleminden değil de 039 poz no.lu Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) iş kaleminden ödenmesi gerektiği yönünde hem teknik hem de sözleşmesel açıdan isabetsiz bir değerlendirmede bulunularak kamu zararına hükmedildiğini, yukarıda açıklandığı üzere işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı olan bu tazmin hükmünün kaldırılması gerektiğini,
2. İlamda yer alan kamu zararına yol açıldığına ilişkin kararın gerekçelerinin herhangi bir teknik tespite dayanmayıp tamamıyla farazi nitelikte olması:
İlamda yer verilen tazmin hükmünün herhangi bir teknik gerekçeye dayanmadığını, İlamda;
“Çelik iksa pozu malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşımaktadır. Kafes iksa sistemi yapıldığında ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edilmektedir.
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağı açık olarak görülmektedir. Çelik iksa ve kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkı malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyetidir. Bu nedenle projesinde Çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmeliydi.”
Görüşüne yer verildiğini, ancak bu kanaate nasıl varıldığına dair herhangi bir teknik tespit yapılmadığı gibi herhangi bir birim fiyat analizine de yer verilmediğini, bahse konu imalatın yerinde fiili uygulamasında kafes iksa sistemi yapı elemanının zemin durumuna göre demir malzemeden imal edilmiş olanı kullanılabildiği gibi çelik malzemeden imal edilmiş olanının da kullanılabilmekte olduğunu, İlamda; “Bu nedenle projesinde Çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan, kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmeliydi.” şeklinde ifade edilen hükme dair herhangi bir teknik veya hukuki tespite yer verilmediği için söz konusu kararın hukuki temelden yoksun yukarıdaki gibi bir temenni cümlesi ile sonlandırıldığının görüldüğünü, ayrıca İlamda; “Sorumlular yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunu ve kamu zararına neden olunmadığını belirtmişlerse de, yukarıda yer verilen sözleşme eki Birim Fiyat tariflerinde yer alan 035. Çelik iksa tarifinden de görüleceği üzere, bu pozdan sadece çelik iksaların kullanılması durumunda ödeme yapılacağı net olarak anlaşılmaktadır. Çelik çubuk olarak kullanılan işban ise her ne kadar nervürlü demir olsa da çok az miktar olarak bu pozdan ödenecektir. Oysa ki Kafes iksaların neredeyse tamamı nervürlü demir malzemeden imal edilip montajı yapılmaktadır. Bu nedenle demir pozu kafes iksa ödemesi için en uygun poz olarak görülmektedir.” denilerek sadece çelik malzeme kullanıldığı takdirde 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatından ödeme yapılacağının ifade edildiğini, ancak savunmalarının 1’inci maddesi kapsamında yer alan birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerinde böyle bir ifade geçmediğini, aksine “kafes iksa” sisteminin 035 poz no.lu “Çelik iksa” iş kaleminin bir türü olduğunun belirtildiğini, dolayısıyla İlamda hükme dayanak olarak sunulan bu gerekçenin isabetsiz ve geçersiz olduğunun açık olduğunu, dolayısıyla bahse konu ilam hükmünün tutarlı bir hukuki yaklaşımdan yoksun olduğunun düşünülmekte olduğunu, İlamda; “Teknik şartname imalatın hangi malzemeler ile gerçekleştirileceği konusunda açık olmasına rağmen ödeme konusu birim fiyat tarifleri ile ilgilidir. Piyasa fiyatları ve fiyat belirleme konusunda yetkili kabul edilen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik îksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmaları mümkün değildir. Dolayısıyla, iki ayrı imalatın bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından ayrı değerlendirmeleri gerekmektedir.” şeklinde bir yoruma yer verilerek Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabına göre çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmalarının mümkün olmadığı ve dolayısıyla iki ayrı malzemeden imal edilmiş yapı elemanlarının kullanıldığı bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından; ödemelerinin de ayrı pozlardan yapılması gerektiği yönünde bir değerlendirmeye yer verildiğini, burada da çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların bedellerinin aynı olmadığının ifade edilmesine rağmen; kabul edilebilir bir tarzda birim fiyat analizinin İlamda yer almadığını, tekraren belirtmek gerekirse, savunmalarının 1’inci maddesi kapsamında yer alan işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümleri ve Karayolları Teknik Şartnamesi hükümleri bir arada değerlendirildiğinde kafes iksa sistemi çelik iksa imalatının bir türü olduğunu ve sözleşme koşulları gereğince kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiğini, yukarıda yapılan açıklamalarda görüleceği üzere İlamda verilen tazmin hükmünün teknik ve hukuki dayanaklarının bulunmadığını, bu kapsamda işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı olan ve teknik ve hukuki dayanaktan yoksun bu tazmin hükmünün kaldırılması gerektiğini,
3. İlamda tazminine hükmedilen kamu zararının 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yer alan “kamu zararı” kavramını karşılamaması:
Mevzuatımızda “kamu zararı” kavramının 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Kamu zararı” başlıklı 71’inci maddesinde düzenlendiğini, madde hükmünde;
“Kamu zararı; kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem veya eylemleri sonucunda kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olunmasıdır.
Kamu zararının belirlenmesinde;
a) İş, mal veya hizmet karşılığı olarak belirlenen tutardan fazla ödeme yapılması,
b) Mal alınmadan, iş veya hizmet yaptırılmadan ödeme yapılması,
c) Transfer niteliğindeki giderlerde, fazla veya yersiz ödemede bulunulması,
d) İş, mal veya hizmetin rayiç bedelinden daha yüksek fiyatla alınması veya yaptırılması,
e) İdare gelirlerinin tarh, tahakkuk veya tahsil işlemlerinin mevzuata uygun bir şekilde yapılmaması,
f) (Mülga: 22/12/2005-5436/10 md.)
g) Mevzuatında öngörülmediği halde ödeme yapılması,
Esas alınır.”
Denildiğini, yukarıda yer verilen Kanun’un 71’inci maddesi hükmüne göre kamu zararı kavramından bahsedilebilmesi için;
• Kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem, eylemin bulunması,
• Kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olacak bir kamu zararı olması,
• Mevzuata aykırı karar, işlem ve eylemle zarar arasında illiyet bağı bulunması
Şartlarının bir arada gerçekleşmesinin gerektiğini, ancak bahse konu kamu zararına hükmedilen İlam ile Kanun’un 71’inci maddesi arasındaki tek benzeşir hususun kamu görevlilerinin varlığı olduğunu, bir olayda kamu zararından bahsedebilmek için bir arada gerçekleşmesi gereken şartların hiçbirinin mevcut İlama konu olan hususta bulunmadığını, zira;
a. Kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem, eylemin söz konusu olmadığını, nitekim yukarıda da belirtildiği üzere, işe esas sözleşmeye uygun bir şekilde kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödendiğini, burada gerek işe esas sözleşmeye gerekse mevzuata aykırı karar, işlem veya eylem bulunmadığını, Sayıştay Temyiz Kurulu’nun dosya no 47087 dosya no.lu, 50978 tutanak no.lu ve 02.02.2022 tutanak tarihli Kararı’nda da (Dilekçe Eki: 13) 5018 sayılı Kanun’un 71’inci maddesinde ifade edilen kamu zararının oluşabilmesi için kast, kusur veya ihmal şartlarının varlığı gerekmekte olduğu ve bu unsurların bulunmaması halinde kamu zararından bahsedilemeyeceği gerekçesiyle temyize konu olan ilam hükmünün bozulmasına karar verildiğini,
b. Yukarıda ayrıntılı şekilde ifade edildiği gibi kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olacak bir kamu zararının mevcut olmadığını, zira kamu zararına yol açıldığına yönelik ilam hükmünün, yukarıda açıklandığı üzere işe esas sözleşme hükümlerinin aynen uygulanmasından kaynaklandığını,
c. Mevzuata aykırı karar, işlem ve eylemle, İlamda sebebiyet verildiği belirtilen kamu zararı arasında herhangi bir illiyet bağı bulunmadığını, nitekim NATM tünel inşasında yapılan kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödendiğini,
d. İlamda kamu zararına yol açtığı ifade edilen eylemin, yukarıda yer alan Kanun maddesinde altı fıkra halinde sayılan ve kamu zararının belirlenmesinde esas alınacağı belirtilen unsurlardan hiçbirine uymadığını, tekraren ifade edildiği üzere kafes iksa imalatları için yapılan ödemede sadece işe esas sözleşme hükümlerinin esas alındığını,
Bu itibarla, İlamda yer alan kamu zararına yol açıldığı ilişkin hükmün, kamu zararı kavramının temel unsurlarını taşımamakta olup, Kurulumuzca İlamda kurulan tazmin hükmünün kaldırılmasına karar verilmesi gerektiğini arz etmiştir.
Başsavcılık mütalaasında özetle; temyiz dilekçesinde, sorumluların ileri sürdüğü ve açıkladığı hususların İlamda karşılandığı görülmüş olmakla birlikte, söz konusu işte 035 poz nolu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde, Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi sonucunda kamu zararına neden olunduğu değerlendirildiğinden; temyiz talebinin reddedilerek tazmin hükmünün tasdikine karar verilmesinin uygun olacağı mütalaa olunmuştur.
Dosyada mevcut belgelerin okunup incelenmesinden sonra,
GEREĞİ GÖRÜŞÜLDÜ:
Denetçi tarafından söz konusu işte Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” ödenmesi gerekirken 035 poz no.lu Çelik İksa yapılması pozu üzerinden ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği iddia edilmiş olmakla birlikte; Denetçinin bu iddiası üzerine hazırladığı yargılamaya esas raporun Sayıştay 5. Dairesi tarafından görüşülmesi sonucunda düzenlenen İlamda ise 035 poz no.lu“ Çelik İksa” ve 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” iş kaleminin birim fiyat tariflerine aynen yer verilerek;
035 poz no.lu “Çelik İksa” imalatında malzeme olarak NPI 200 türü büyük profillerin kullanılmasına rağmen kafes iksa imalatında yoğun olarak nervürlü demirin kullanıldığı,
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifi gereğince sadece çelik profiller kullanılarak yapılan iksa sistemlerinin ödenmesinde bu pozun kullanılacağı ve kafes iksa sisteminin tamamının nervürlü demir malzemeden imal edilmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatının 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiği,
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların fiyatlarının farklı olması nedeniyle her iki imalatın da aynı 035 poz no.lu iş kalemi olan “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesinin mümkün olmadığı,
Gerekçeleri ile konunun tazminine karar verilmiştir.
Öncelikle, kafes iksa sistemi imalatının 035 poz numaralı “Çelik İksa” birim fiyat tarifi kapsamına girmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatına ilişkin ödemelerin adı geçen poza ait teklif birim fiyat üzerinden yapılması işe esas sözleşme gereğidir.
NATM yöntemiyle yapılan tünel imalatlarında kazı duvarında olabilecek göçme, devrilme, akma ve kaymaların önüne geçilebilmek için iksa sistemleri (kazı destek elemanları) uygulanmaktadır. İşe ait teknik şartnamenin 1.14.2.1’inci maddesinde;
“Bu kısmın kapsadığı NATM’nin (Yeni Avusturya Tünel Metodu) ana destek elemanları, herhangi bir sınırlama kastı olmaksızın, şunlardır;
• Kaya bulonları
• Püskürtme beton (shotcrete)
• Çelik hasır ve donatı
• Çelik iksa
• Sürgü çubuğu ve sürgü levhası
• Konsolidasyon ve oturmaların azalması için enjeksiyon”
Denilmek suretiyle sayılmıştır. Hangi kazı destek sisteminin kullanılacağı zemin koşulları baz alınarak çizilen uygulama projesinde belirtilecektir. Uygulama projesinde kazı destek elemanı olarak “Çelik iksa” sisteminin seçilmesi durumunda I, H, E Profil Kemerler ve kafes kirişler çelik iksa sistemi kapsamında kullanılmaktadır.
Sözleşme şartları ve uygulama bu yönde iken İlamda, kafes iksa imalatlarının “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında bulunmadığı, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde bulunduğu kabul edilerek kamu zararının oluştuğuna hükmedilmiştir. Ancak İlamda yer alan bu tespit, herhangi bir teknik ispata dayanmamakla birlikte, işe esas sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu “Çelik İksa” ve 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifleri ile işin teknik şartnamesine aykırıdır.
035 poz no.lu “Çelik İksa” birim fiyat tarifinde:
“Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 ton’unun fiyatıdır.
…”
Denilerek, işin teknik şartnamesine atıf yapılmaktadır. Sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik İksalar” başlıklı 1.14.2.6’ncı maddesinde:
“Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", "U-kiriş" veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya GI 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI 100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH 21 veya TH 29 olacaktır. "Kafes-kirişler" tipleri PS 95 (2 x Ø26) veya PS 110 (2 x Ø 20 + 1 x Ø 26) olan üç çubuklu kirişlerdir.
…
Konstrüksiyon Gerekleri
Montaj:
Çelik iksalar, Mühendis tarafından başka şekilde direktif verilmedikçe, çizimlerde belirtilen kotlara ve konumlara monte edilecektir.
Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir. Tüm çelik iksalar püskürtme beton içine tamamıyla gömülerek, kaya yüzeyi ile çelik iksalar arasında olması arzu edilen temasın boşluksuz püskürtme beton dolgusu vasıtasıyla elde edilebilmesi için özel bir dikkat gösterilecektir.
…”
Denilerek çelik iksa imalatının teknik koşulları anlatılmıştır. Çelik iksa yapılmasında kullanılan malzeme tipleri olarak “H-kirişler”, “U-kirişler” ve “Kafes-kirişler” (kafes iksa) sayılmıştır. Dolayısıyla, işin yapım yönteminin belirlendiği teknik şartnamede “Kafes-kirişler” denilmek suretiyle NATM tünel yapımında kullanılan kafes kiriş şeklinde imal edilen diğer kafes iksa elemanları gibi “Çelik İksa” yapılması pozu kapsamında olduğu ifade edilmiştir.
Ayrıca teknik şartnamenin 1.14.2.6’ncı maddesinde geçen; “Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir.” ifadesinden de çelik iksaların ve kaya kütlesini stabil hale getirmek için kullanılan çelik hasırın birbirinden farklı imalat kalemleri olduğu anlaşılmaktadır.
Yukarıda yer verilen, işe esas sözleşme eki olarak işin yapılması sürecinde uygulanma zorunluluğu bulunan teknik şartname hükmünden kafes iksaların çok açık, net ve herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde 035 poz no.lu “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, işin onaylı tünel kazı projelerinde yer verilen kafes iksa imalatları ödemesinin sözleşme eki birim fiyat tarifi ve teknik şartname hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi neticesinde 035 poz no.lu “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden yapılması gerekmektedir.
Diğer yandan, 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifinde:
“Tünellerde kazı destekleme ve iç kaplama için donatı demirinin temini, nakliyesi, kesme, bükme, kaynaklama, yatay ve düşey taşıma, yerleştirme, asma, destekleme, paspayı takozları ve bu iş için gerekli her türlü işçilik, alet, malzeme ve ekipman dahil, Madde 1.1 şartlarında, ağırlığının fiyatıdır.
…
Ölçü: Kazı destekleme ve iç kaplama için gerekli donatı (çelik hasır veya çubuk demir) veya paslanmaz çelik için projelerde gösterilen miktarlar ile norm ağırlıkları çarpılarak hesaplanır. S500b hasır çelik ve S220, S420a donatı ağırlığı ton cinsinden, paslanmaz çelik plaka ve block-out kutusu kg cinsinden ölçülür.
…
039.A S500b Tünel Donatısı (ton)
039.B S220 Tünel Donatısı (ton)
039.C S420a Tünel Donatısı (ton)
039.D Paslanmaz Çelik Plaka (kg)
039.E Block-out Kutusu (kg)”
Denilmektedir.
Sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik Hasır” başlıklı 1.14.2.4’üncü maddesinde:
“Genel
Çelik hasır, çekme mukavemeti yüksek çelikten oluşacak ve ilgili standartlara uygun olacaktır. Çelik hasır, kazının girinti ve çıkıntılarını, göçüklerini vb.'yi olabildiğince yakından izleyecek şekilde döşenecek, çelik hasır ile altındaki yüzey arasındaki açıklık hiçbir şekilde 10 cm'den fazla olmayacaktır. Çelik hasır, olabildiğince uzun döşenecek, birleştirilen parçalar, ilgili standartlara göre birbiri üzerine bindirilecektir. Püskürtme beton kaplamada gerekli asgari bindirme 30 cm'dir.
…”
Aynı teknik şartnamenin “Çelik Lifler” (Donatı demiri) başlıklı 1.14.2.5’inci maddesinde:
“Genel
Bu bölüm, püskürtme beton donatısında kullanılan çelik liflerle ilgilidir. Çelik liflerin temin ve montajı işin kapsamındadır.
…
Uygulama
Çelik lifler, püskürtme beton kütlesi içinde bir ankraj sistemine (genişletilmiş uçlar, ankrajlar, dalga şeklinde tel vb’ne) sahip olacak ve kümelenmeden kaçınmak için püskürtme beton kütlesine düzenli olarak dağıtılacaktır.
Özellikle yer altı kazılarında, çelik liflerin kazıdan hemen sonraki ilk katmanda hasır çelik içermeyecek şekilde kullanılması tavsiye edilir. Zamanında uygulanması halinde ilk desteği oluşturan ilk katman, çevredeki toprağın gevşemesini ve dolayısıyla da beklenen deformasyonu en aza indirir. Püskürtme beton katmanlarının geri kalanlarında, püskürtme beton kaplamasının yapısal bütünlüğünü korumak amacıyla, daima hasır çelik kullanılmalıdır.
…”
Hususlarından bahsedilerek çelik hasır ve donatı demirinin kullanım şekilleri açıklanmıştır.
Yukarıda yer verilen teknik şartname hükümlerinden anlaşılacağı üzere, çelik hasır ve donatı demiri tünelin ilk açılması sırasında tünel duvarlarında oluşabilecek kopma ve bozulmaları önlemek amaçlı yapılan tünel destek unsurlarıdır. Bu unsurlardan çelik liflerin (demir donatının) kazıdan hemen sonraki ilk katmanda kullanılacağı ve ardından yapılacak çelik iksa (kafes iksa) imalatı ile de püskürtme betonun yapısal bütünlüğünün sağlanacağı ifade edilmiştir. Belirtilen teknik şartname hükümlerine göre, NATM yöntemiyle açılan tünellerde asıl koruyucu, destek ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacak unsur çelik iksa (kafes iksa) yapı elemanıdır. Dolayısıyla, İlamda belirtildiği üzere, kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik tespit, işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümlerine tamamen aykırılık arz etmektedir.
Bununla birlikte, bahse konu tünel yapım imalatlarında ülkemizde en önemli uzman kuruluşlardan biri Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) olup, KGM’nin NATM tünel imalatlarının yapım metodu konusunda benimsemiş olduğu standartlara Karayolları Teknik Şartnamesinde (KTŞ) detaylı bir biçimde yer verilmiştir. Anılan Şartnamenin “Çelik iksa” başlıklı 350.04.04’üncü maddesinde:
“Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik iksanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik iksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01' de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir. …
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik iksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01I-Profil Kemerler
I-Profıli kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkân tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.”
Denilmek suretiyle “kafes kirişlerin” (kafes iksaların) çelik iksa sistemlerinin bir türü olduğu açık bir şekilde ifade edilmiştir.
Kaldı ki, dilekçelerin ekinde kafes iksa (kafes kiriş) imalatı ile çelik hasır imalatını gösterir fotoğraflar sunulmuştur. İmalat resimlerinden görüleceği üzere her iki imalat unsuru arasında gerek kullanılan malzeme (demirin niteliği ve kalınlığı) gerek yapım yöntemi gerekse kullanım amacı açısından ciddi fark bulunmaktadır. Nitekim kafes iksa imalatında kalın demirler bükülmüş olup aralarına belirli mesafe kalmasını sağlamak amacıyla sehpa demirleri kullanılmıştır. İşin büyüklüğü göz önüne alındığında bu iki ameliye ciddi maliyet unsurudur. Çelik hasır imalatında ise çok daha ince çaptaki demirler sadece belirli bir desende birbirine kaynatılmaktadır. Diğer taraftan, NATM yöntemiyle yapılan tünellerde kafes iksa imalatı taşıyıcı rol üstlenirken, çelik hasır imalatı ekseriyetle tünelin yeni açılan kısmında tünel duvarının stabilizasyonunu sağlamak için kullanılmaktadır. Anlaşılacağı üzere, her iki imalat birbirinden her yönüyle farklı olan imalatlar olup; Dairemizce, bu imalatlarda kullanılan malzeme niteliği, imalat zorluğu ve kullanım amaçları gibi teknik boyutları ve sözleşme hükümleri bir tarafa bırakılarak, bu denli büyük bir işte her iki imalatın aynı pozdan ödenmesi gerektiğine karar verilmesinin hakkaniyet ölçütleriyle bağdaşmayacağı da açıktır.
Tüm bu açıklamalar çerçevesinde, söz konusu işe ilişkin sözleşme eki teknik şartname ve Karayolları Teknik Şartnamesi incelendiğinde, kafes kirişlerin çelik iksa tariflerinin içerisinde yer alması nedeniyle kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatların 035 poz no.lu “Çelik İksa” yapılması iş kaleminden ödenmesinde mevzuata aykırılık bulunmadığı görüldüğünden ve bu manada yapılan ödeme ile 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 71’inci maddesi kapsamında kamu zararına sebebiyet verilmediği anlaşıldığından; temyiz talebinde bulunan sorumluların iddia ve itirazlarının kabul edilerek 132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle … TL’nin tazminine ilişkin verilen hükmün 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 55’inci maddesinin yedinci fıkrası uyarınca BOZULMASINA ve yukarıda belirtilen hususların tekrar değerlendirilmesini teminen yeni hüküm tesisi için dosyanın hükmü veren DAİREYE GÖNDERİLMESİNE, (…. Daire Başkanı … ile Üye …, Üye …, Üye … ve Üye …’in aşağıda yazılı azınlık görüşlerine karşı) oy çokluğuyla,
Karar verildiği 16.04.2025 tarih 57913 sayılı tutanakta yazılı olmakla işbu ilam tanzim kılındı.
Karşı oy gerekçesi/Azınlık görüşü
…. Daire Başkanı …:
132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle; … A.Ş. yükleniminde bulunan … TL sözleşme bedelli “… Yapım İşi kapsamında 035 poz no.lu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde; Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği gerekçesiyle … TL’nin tazminine karar verilmiştir.
Sorumlular temyiz dilekçelerinde kafes iksa imalatında da çelik malzeme kullanıldığını iddia etmişlerdir.
Konunun tamamen teknik bir içerik taşıması nedeniyle bilirkişi incelemesi yaptırılması suretiyle fiilen yapılan imalatın tespit edilmesi ve fiilen yapılan bu imalata yapılacak ödeme esas alınarak kamu zararının oluşup oluşmadığının değerlendirilmesi neticesinde yeniden karar verilmesini temin için bozulmasına karar verilmesi gerekir.
Üye …, Üye …, Üye … ve Üye ..:
Yukarıda karar metnimizde yer verilen 035 ve 039 no.lu imalat tariflerinden de anlaşılacağı üzere; çelik iksa pozu malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşımaktadır. Kafes iksa sistemi yapıldığında ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edilmektedir.
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağı açık olarak görülmektedir. Çelik iksa ve kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkı malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyetidir. Bu nedenle projesinde çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan; kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmesi gerekirdi.
Sorumlular temyiz dilekçesinde ileri sürdükleri teknik gerekçelerle yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunu ve kamu zararına neden olunmadığını belirtmişlerse de; yukarıda yer verilen sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu Çelik İksa tarifinden de görüleceği üzere bu pozdan sadece çelik iksaların kullanılması durumunda ödeme yapılacağı net olarak anlaşılmaktadır.
Teknik şartname imalatın hangi malzemeler ile gerçekleştirileceği konusunda açık olmasına rağmen ödeme konusu birim fiyat tarifleri ile ilgilidir. Piyasa fiyatları ve fiyat belirleme konusunda yetkili kabul edilen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmaları mümkün değildir. Dolayısıyla, iki ayrı imalatın bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından ayrı değerlendirmeleri gerekmektedir.
Bu itibarla, sorumluların ortaklaşa gönderdikleri temyiz dilekçesindeki iddia ve itirazların reddedilerek tazmin hükmünün tasdik edilmesi gerekir.
132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle; … yükleniminde bulunan … TL sözleşme bedelli “… Yapım İşi kapsamında 035 poz no.lu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde; Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği gerekçesiyle … TL’nin tazminine ilişkin hüküm tesis edilmiştir.
Yukarıda adı geçen sorumlular, ortaklaşa gönderdikleri temyiz dilekçesinde ilam maddesinin bu bendine ilişkin olarak ise özetle; İlamda, çelik iksa pozunun malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşıdığı, kafes iksa sisteminin ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edildiği, 035 poz nolu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağının görüldüğü, çelik iksa ve kafes iksa sistemi arasındaki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyeti olduğu, bu nedenle projesinde çelik iksa olanların 035 no.lu mevcut çelik iksa pozundan, kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a tünel donatısı pozundan ödenmesi gerektiğinin belirtildiğini, bu tespit ve değerlendirmelere iştirak edilmediğini, esas itibarıyla bu konunun tamamen teknik bir içerik taşımakta olup, gerekçelerinin de teknik çerçevede, sözleşme hükümlerine de atfen aşağıda arz ve izah edildiğini, şöyle ki; 035 poz no.lu çelik iksa yapılması iş kaleminin birim fiyat tarifinin;
“035. Çelik İksa
Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 tonunun fiyatıdır.
Ölçü: Bağlantı elemanları da dahil olmak üzere projesine göre üretilen çelik iksalardan rast gele seçilen üç adedi, projesinde gösterilen montaj elemanları da dahil diğer tüm yardımcı elemanlar ile birlikte tartılacak ve tartı sonucu elde edilen ortalama ağırlık, projesindeki boyutları ve norm ağırlıkları kullanılarak hesaplanan ağırlık ile karşılaştırılacak, bulunan ağırlıklardan hangisi daha az ise ton cinsinden ölçü olarak kabul edilecektir.
Not: İksalar arasındaki bağlantıyı sağlayan boyuna çelik çubuklar (işban) iksa ile birlikte tartılmayıp ayrıca proje değeri üzerinden ölçülecek ve ödemesi bu poz üzerinden yapılacaktır.”
Şeklinde olduğunu, İlamda; bu pozun NPI 200 türü büyük profillerle yapılması koşullarını taşıdığı, sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında ancak bu pozun kullanılabileceği gibi bir değerlendirme yapılmış olup, teknik olarak bu sonuca nasıl varıldığının, bu yorumun birim fiyat tarifindeki hangi ifadeden çıkartıldığının anlaşılamadığını, zira, birim fiyat tarifinin hiçbir yerinde “profil” sözcüğünün geçmediğini, tarifte geçen “çelik” ifadesinden mi böyle bir görüşün ortaya çıkabileceği şeklindeki bir soruya ise verilecek cevabın çok net olup, gerek sözleşmede gerekse konu ile ilgili tüm bilimsel, teknik ve resmi literatürde nervürlü demirlerin de çelik çubuk olarak ifade edilmekte olduğunu, nitekim, sözleşmede de muhtelif imalatlarda kullanılan “Düz/Nervürlü Demir Çubuklar” ile ilgili “Çelik Çubuk” tabirinin kullanılmış olup örneklerinin aşağıda olduğunu;
027.A-Tünellerde Her Çapta SN Kaya Bulonu Yapılması
“… … KTŞ'de tanımlanan nervürlü çelikten yapılmış istenilen boydaki kaya bulonlarının …”
027.B-Tünellerde Her Çapta PG Kaya Bulonu Yapılması
“… … KTŞ'de tanımlanan nervürlü çelikten yapılmış istenilen boydaki kaya bulonlarının …”
Diğer taraftan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Karayolları, vb. idareler tarafından yayınlanan birim fiyat tariflerinde de her çaptaki inşaat demirinin “Beton çelik çubuğu” olarak geçmekte olduğunu, 035 poz no.lu tarifin sadece profilden imal edilecek iksalar için geçerli olduğu şeklindeki bir hükmüm bahse konu birim fiyat tarifinde yer bulmadığı gibi, sözleşme ve eklerinin hiçbir yerinde de mevcut olmadığını, halbuki, çelik iksa imalatının profil ile teşkil edilebileceği gibi, kafes kiriş şeklinde de imal edilmesinin de hem teknik olarak hem de mevcut sözleşmenin ekini teşkil eden teknik şartname hükümlerine göre mümkün olduğunu, nitekim sözleşme eki Teknik Şartname (1.14.2.6) madde hükümlerinin şu şekilde olduğunu;
“1.14.2.6 Çelik İksalar
Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", “U-kiriş” veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya G1 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH21 veya TH29 olacaktır. “Kafes-kirişler” tipleri PS 95 (2 x Ǿ26) veya PS 110 (2 x Ǿ20 +1 x Ǿ 26) olan üç çubuklu kirişlerdir. …”,
Öte yandan, ülkemizde NATM Tünel konusunda en önemli standart olan Karayolları Teknik Şartnamesinin çelik iksa konusundaki bölümünün ise şöyle olduğunu;
“350.04.04 Çelik İksa
1. Yapı çeliği BS 153 Bölüm 1 ve BS 4360'da belirtilen şartlara uygun olacaktır. Ayrıca sıcak çekilmiş çelik yapı profilleri ve sıcak çekilmiş çelik yapı oyuk profilleri BS 4449 ve BS 4848 ’de belirtilen esaslara uygun olacaktır.
2. Kesme kuvvetlerine karşı konulan başlıklı bulon tipi bağlantılarda kullanılacak çeliğin minimum 400N/mm² akma mukavemetine ve minimum 500 N/mm² çekme mukavemetine sahip olması gereklidir. Aksi sözleşmede belirtilmedikçe kesme kuvvetine karşı konulan diğer tip çelik bağlantılarda kullanılacak malzeme BS 4360’da belirtilen esaslara uygun olacaktır.
350.04.04.01 Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik ihsanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik İksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01 ’ de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir…….
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik İksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01 I-Profil Kemerler
I-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarım gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkan tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.03 Malzemeler
1. Sıcak çekilmiş profiller (I, H, TH ve E profilleri) minimum akma mukavemeti 240 N/mm² olan yapı çeliğinden imal edilecektir.
2. Kafes kirişler, 350.04.03 ’e uygun donatı çubuklarından imal edilecektir.”,
Görüldüğü ve bilindiği üzere, genel tünelcilik literatüründe veişe ait şartnamedeki özel tanımlar gereği “kafes kiriş (lattice girder)”in tünel çelik iksa elemanı olduğunu, sonuç olarak; İlamda “çelik” ile “demir” kavramları arasında ödeme açısından bir farklılık olması gerektiği düşüncesi oluşturulduğunu ve bundan hareketle kafes kirişten imal edilen iksaların, 039 poz no.lu “çelik hasır ve donatı demiri” kaleminden ödenmesi gerektiği şeklinde yanıltıcı bir sonuca ulaşıldığını, oysa yukarıda da ifade edildiği gibi profil ve nervürlü demirin gerek sözleşme, gerekse bilimsel ve resmi literatürde çelik olarak ifade edilmekte olduğunu, 035 poz no.lu tarifte; “Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma …” şeklinde hem profilden imal edilecek iksalar, hem de nervürlü çelikten imal edilecek kafes iksalar için genel bir tanım yapıldığını, halbuki, İlamdaki görüşün doğru kabul edilebilmesi için bu tanımın “Her türlü profil demirden …“ şeklinde kısıtlayıcı ifadeler içermesi gerektiğini, öte yandan İlamda, çelik îksa ile kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI’nın büküm maliyeti olduğu bu yüzden kafes iksaların 039 S420a pozundan ödenmesi gerektiği şeklinde bir değerlendirme yapıldığını, esasen yukarıda kapsamlı şekilde açıklandığı üzere, hem teknik ve bilimsel, hem de sözleşme ve eki birim fiyat tariflerinin gereği olarak 035 pozuna kafes iksaların da dahil olduğu hususunda tereddüt bulunmamakla birlikte, İlamda maliyet farkına işaret eden bu tespit ve değerlendirmenin de isabetli olmadığı hususuna ilişkin olarak aşağıdaki açıklamaların yapılmasında yarar görüldüğünü, şöyle ki; İlamda mukayesenin, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu betonarme yapı içindeki donatı teçhizatı ile ilgili analizleri ile yine Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.165.1001, 1002, 1003” poz no.lu profillerden imal edilen münferit ve karkas çerçeve imalatlarına ait olan analizleri arasında yapıldığının görülmekte olduğunu, ancak buradaki hatanın, kafes iksa imalatındaki nervürlü çelik işçiliği ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu analizlerindeki nervürlü çelik işçiliklerin eşit alınması olduğunu, kafes çelik kiriş iksa imalatının, projesinde de görüleceği gibi bünyesinde ciddi miktarda işçilik barındırmakta olup, buradaki işçiliğin “15.160.1003, 1004, 1005” poz no.lu analizlerdeki işçiliklerin çok üzerinde olduğunu, şöyle ki; örnek olarak işin kapsamından bulunan Çağdaş İstasyonu B3- Merdiven Tüneline ait … no.lu projelerin verildiğini, örneğin 106 0 no.lu projedeki IV. no.lu iksa ele alınırsa, 1 adet kafes iksada toplam 78 adet bağlantı çubuğu (Poz 7) bulunduğunu, bu bağlantı çubuklarının her birinin;
…
Şeklinde 2 adet eşit boydaki donatının bükülmesi ve birbirine kaynaklanması ve en son preslenmesi suretiyle oluşturulduğunu, iksa boyuna donatılarının (Poz 1, 2, 3 ,4 ,5, 6) birbirlerine bu bağlantı çubukları ile bağlanmakta ve iksa parçalarının profiller vasıtası ile birbirine tespit edilmesi ile iksa sisteminin teşkil edilmekte olduğunu, sonuç olarak kafes iksa sistemi teşkilinin;
- İksa boyuna donatılarının (Poz 1, 2, 3, 4, 5, 6) tünel geometrisine uygun eğrisel olarak bükülmesi,
- Bu eğrisel donatıları birleştirecek Poz 7 bağlantı çubuklarının bükülmesi, birbirine kaynaklanması ve en son yukarıdaki eğrisel boyuna çubuklara kaynaklanması,
- İksa parçalarıma profillerle birleşimlerinin teşkil edilerek iksanın tamamlanması,
- İksanın tünele montajı,
Şeklindeki aşamalardan geçmekte olduğunu, birçok sayıdaki parçanın kıvrılarak birbirine kaynaklanması suretiyle oluşturulan bir adet kafes iksadaki işçiliğin, betonarme imalattaki donatı işçiliğine değil, “Dekoratif demir işlerindeki” işçiliğe karşılık geldiğini, resmi idarelerin analizlerindeki “Dekoratif demir işleri” ile ilgili işçilik miktarlarına bakıldığında bu miktarların, yine resmi analizlerde yer alan betonarme içerisindeki “Ø çapındaki nervürlü donatı” işçilik miktarlarından çok fazla olduğunun görüleceğini, dolayısıyla İlamdaki “Çelik İksa ile kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkının malzeme bedelleri ve NPI’nın büküm maliyeti olduğu bu yüzden kafes iksaların 039 S420a pozundan ödenmesi gerektiği” görüşünün de isabetli olmadığını, nitekim Sayıştay 5. Daire Başkanının yazdığı karşı oy gerekçesinin de yukarıdaki açıklamaları ve haklılıklarını teyit etmekte olduğunu; sonuç itibarıyla, yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunun ve kamu zararına neden olmadığını değerlendirildiğini ifade etmek suretiyle tazmin hükmünün kaldırılması hususunu Kurulumuza arz etmişlerdir.
Temyiz başvurusunda bulunan ve yukarıda adı geçen sorumlular yanında duruşmaya Fer’i Müdahil sıfatıyla katılmayı talep eden ahiz yüklenici … A.Ş. adına (ahiz vekili olarak) sözlü izahatta bulunmak üzere adı geçen şirket tarafından yetkilendirilen Av. … ise, temyiz dilekçesinde özetle;
II-D) Bahse konu İlamın “d” maddesinde;
Denetçi tarafından işte kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatın 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” ödenmesi gerekirken 035 poz no.lu Çelik İksa yapılması pozu üzerinden ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiğinin iddia edildiğini, Savcılık görüşünde kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatın 035 poz no.lu çelik iksa yapılması iş kalemine ilişkin birim fiyat üzerinden ödenmesi nedeniyle, raporda yer alan tespit ve değerlendirilmeler doğrultusunda denetçi tarafından hesap edilen kamu zararı hakkında tazmin kararı verilmesinin uygun olacağının ifade edildiğini, Sayıştay 5. Dairesi tarafından verilen İlamda ise; 035 poz numaralı “Çelik İksa” ve 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” iş kaleminin birim fiyat tariflerine aynen yer verilerek;
• 035 poz numaralı “Çelik İksa” imalatında malzeme olarak NPI 200 türü büyük profillerin kullanılmasına rağmen kafes iksa imalatında yoğun olarak nervürlü demirin kullanıldığı,
• 035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifi gereğince sadece çelik profiller kullanılarak yapılan iksa sistemlerinin ödenmesinde bu pozun kullanılacağı ve kafes iksa sisteminin tamamının nervürlü demir malzemeden imal edilmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatının 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiği,
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların fiyatlarının farklı olması nedeniyle her iki imalatın da aynı 035 poz numaralı iş kalemi olan “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesinin mümkün olmadığı,
Gerekçeleriyle konunun tazminine karar verildiğini, ancak, İlamda verilen bu kararın işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümleri ile bağdaşmadığını, bu kapsamda İlamda verilen karara karşı itiraz gerekçelerinin aşağıda maddeler halinde sıralandığını,
1. Kafes iksa sistemi imalatının 035 poz numaralı “Çelik İksa” birim fiyat tarifi kapsamına girmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatına ilişkin ödemelerin adı geçen poza ait teklif birim fiyat üzerinden yapılmasının işe esas sözleşme gereği olması:
NATM yöntemiyle yapılan tünel imalatlarında kazı duvarında olabilecek göçme, devrilme, akma ve kaymaların önüne geçilebilmek için iksa sistemlerinin (kazı destek elemanları) uygulanmakta olduğunu, işe ait teknik şartnamenin 1.14.2.1’inci maddesinde;
“Bu kısmın kapsadığı NATM’nin (Yeni Avusturya Tünel Metodu) ana destek elemanları, herhangi bir sınırlama kastı olmaksızın, şunlardır;
• Kaya bulonları
• Püskürtme beton (shotcrete)
• Çelik hasır ve donatı
• Çelik iksa
• Sürgü çubuğu ve sürgü levhası
• Konsolidasyon ve oturmaların azalması için enjeksiyon”
Denilmek suretiyle sayıldığını, hangi kazı destek sisteminin kullanılacağının zemin koşulları baz alınarak çizilen uygulama projesinde belirtileceğini, uygulama projesinde kazı destek elemanı olarak “çelik iksa” sisteminin seçilmesi durumunda I, H, E profil kemerler ve kafes kirişlerin çelik iksa sistemi kapsamında kullanıldığını, sözleşme şartları ve uygulama bu yönde iken İlamda, kafes iksa imalatlarının çelik iksa iş kalemi kapsamında bulunmadığı, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde bulunduğu kabul edilerek kamu zararının oluştuğuna hükmedildiğini, ancak İlamda yer alan bu tespitin, herhangi bir teknik ispata dayanmamakla birlikte, işe esas sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu “Çelik İksa” ve 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifleri ile işin teknik şartnamesine aykırı olduğunu, 035 poz no.lu “Çelik İksa” birim fiyat tarifinde; “Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname ’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 ton’unun fiyatıdır. …” denilerek, işin teknik şartnamesine atıf yapıldığını, sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik İksalar” başlıklı 1.14.2.6’ncı maddesinde
“Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", "U-kiriş" veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya GI 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI 100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH 21 veya TH 29 olacaktır. "Kafes-kirişler" tipleri PS 95 (2 x Ø26) veya PS 110 (2 x Ø 20 + 1 x Ø 26) olan üç çubuklu kirişlerdir.
…
Konstrüksiyon Gerekleri
Montaj:
Çelik iksalar, Mühendis tarafından başka şekilde direktif verilmedikçe, çizimlerde belirtilen kotlara ve konumlara monte edilecektir.
Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir. Tüm çelik iksalar püskürtme beton içine tamamıyla gömülerek, kaya yüzeyi ile çelik iksalar arasında olması arzu edilen temasın boşluksuz püskürtme beton dolgusu vasıtasıyla elde edilebilmesi için özel bir dikkat gösterilecektir.
….”
Denilerek çelik iksa imalatının teknik koşullarının anlatıldığını, çelik iksa yapılmasında kullanılan malzeme tipleri olarak “H-kirişler”, “U-Kirişler” ve “Kafes-kirişler”in (kafes iksa) sayıldığını, dolayısıyla işin yapım yönteminin belirlendiği teknik şartnamede “Kafes-kirişler” denilmek suretiyle NATM tünel yapımında kullanılan kafes kiriş şeklinde imal edilen diğer kafes iksa elemanlarının gibi “çelik iksa” yapılması pozu kapsamında olduğunun ifade edildiğini, ayrıca teknik şartnamenin 1.14.2.6’ncı maddesinde geçen; “Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir.” ifadesinden de çelik iksaların ve kaya kütlesini stabil hale getirmek için kullanılan çelik hasırın birbirinden farklı imalat kalemleri olduğunun anlaşılmakta olduğunu, yukarıda yer verilen, işe esas sözleşme eki olarak işin yapılması sürecinde uygulanma zorunluluğu bulunan teknik şartname hükmünden kafes iksaların çok açık, net ve herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde 035 poz no.lu “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında olduğunun anlaşılmakta olduğunu, dolayısıyla, işin onaylı tünel kazı projelerinde yer verilen kafes iksa imalatları ödemesinin sözleşme eki birim fiyat tarifi ve teknik şartname hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi neticesinde 035 poz no.lu “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden yapılması gerektiğini, diğer yandan, 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifinde;
“Tünellerde kazı destekleme ve iç kaplama için donatı demirinin temini, nakliyesi, kesme, bükme, kaynaklama, yatay ve düşey taşıma, yerleştirme, asma, destekleme, paspayı takozları ve bu iş için gerekli her türlü işçilik, alet, malzeme ve ekipman dahil, Madde 1.1 şartlarında, ağırlığının fiyatıdır.
…
Ölçü: Kazı destekleme ve iç kaplama için gerekli donatı (çelik hasır veya çubuk demir) veya paslanmaz çelik için projelerde gösterilen miktarlar ile norm ağırlıkları çarpılarak hesaplanır. S500b hasır çelik ve S220, S420a donatı ağırlığı ton cinsinden, paslanmaz çelik plaka ve block-out kutusu kg cinsinden ölçülür.
…
039.A S500b Tünel Donatısı (ton)
039.B S220 Tünel Donatısı (ton)
039.C S420a Tünel Donatısı (ton)
039.D Paslanmaz Çelik Plaka (kg)
039.E Block-out Kutusu (kg)”
Denildiğini, sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik Hasır” başlıklı 1.14.2.4’üncü maddesinde;
“Genel
Çelik hasır, çekme mukavemeti yüksek çelikten oluşacak ve ilgili standartlara uygun olacaktır. Çelik hasır, kazının girinti ve çıkıntılarını, göçüklerini vb.'yi olabildiğince yakından izleyecek şekilde döşenecek, çelik hasır ile altındaki yüzey arasındaki açıklık hiçbir şekilde 10 cm'den fazla olmayacaktır. Çelik hasır, olabildiğince uzun döşenecek, birleştirilen parçalar, ilgili standartlara göre birbiri üzerine bindirilecektir. Püskürtme beton kaplamada gerekli asgari bindirme 30 cm'dir.
…” ,
“Çelik Lifler” (Donatı demiri) başlıklı 1.14.2.5’inci maddesinde;
“Genel
Bu bölüm, püskürtme beton donatısında kullanılan çelik liflerle ilgilidir. Çelik liflerin temin ve montajı işin kapsamındadır.
…
Uygulama
Çelik lifler, püskürtme beton kütlesi içinde bir ankraj sistemine (genişletilmiş uçlar, ankrajlar, dalga şeklinde tel vb’ne) sahip olacak ve kümelenmeden kaçınmak için püskürtme beton kütlesine düzenli olarak dağıtılacaktır.
Özellikle yer altı kazılarında, çelik liflerin kazıdan hemen sonraki ilk katmanda hasır çelik içermeyecek şekilde kullanılması tavsiye edilir. Zamanında uygulanması halinde ilk desteği oluşturan ilk katman, çevredeki toprağın gevşemesini ve dolayısıyla da beklenen deformasyonu en aza indirir. Püskürtme beton katmanlarının geri kalanlarında, püskürtme beton kaplamasının yapısal bütünlüğünü korumak amacıyla, daima hasır çelik kullanılmalıdır.
…”
Hususlarından bahsedilerek çelik hasır ve donatı demirinin kullanım şekillerinin açıklandığını, yukarıda yer verilen teknik şartname hükümlerinden anlaşılacağı üzere, çelik hasır ve donatı demirinin tünelin ilk açılması sırasında tünel duvarlarında oluşabilecek kopma ve bozulmaları önlemek amaçlı yapılan tünel destek unsurları olduğunu, bu unsurlardan çelik liflerin (demir donatının) kazıdan hemen sonraki ilk katmanda kullanılacağı ve ardından yapılacak çelik iksa (kafes iksa) imalatı ile de püskürtme betonun yapısal bütünlüğünün sağlanacağının ifade edildiğini, belirtilen teknik şartname hükümlerine göre, NATM yöntemiyle açılan tünellerde asıl koruyucu, destek ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacak unsurun çelik iksa (kafes iksa) yapı elemanı olduğunu, dolayısıyla, İlamda belirtildiği üzere, kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik tespitin, işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümlerine tamamen aykırılık arz ettiğini, bununla birlikte, bahse konu tünel yapım imalatlarında ülkemizde en önemli uzman kuruluşlardan birinin Karayolları Genel Müdürlüğü olduğunu, KGM’nin NATM tünel imalatlarının yapım metodu konusunda benimsemiş olduğu standartlara Karayolları Teknik Şartnamesinde detaylı bir biçimde yer verildiğini, anılan Şartnamenin “Çelik iksa” başlıklı ‘350.04.04’üncü maddesinde;
“Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik iksanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik iksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01' de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir. …
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik iksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01I-Profil Kemerler
I-Profıli kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkân tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.”
Denilmek suretiyle “kafes kirişlerin” (kafes iksaların) çelik iksa sistemlerinin bir türü olduğunun açık bir şekilde ifade edildiğini, Denetçi tarafından yargı raporunda kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı bir iddiada bulunulduğunu ve bu iddia üzerine İlamda da konuya ilişkin eksik değerlendirme neticesinde tazmin hükmü verildiğini, bahse konu Daire Kararının işin teknik gerekleri ile sözleşme eki belgeleri ve projelerine uygun olmadığının ortada olduğunu, dilekçe ekinde kafes iksa (kafes kiriş) imalatını gösterir fotoğraf (Dilekçe Eki: 19) ile çelik hasır imalatını gösterir fotoğrafın (Dilekçe Eki: 20) sunulduğunu, imalat resimlerinden görüleceği üzere her iki imalat unsuru arasında gerek kullanılan malzeme (demirin niteliği ve kalınlığı) gerek yapım yöntemi gerekse kullanım amacı açısından ciddi fark bulunduğunu, nitekim kafes iksa imalatında kalın demirler bükülmüş olup aralarına belirli mesafe kalmasını sağlamak amacıyla sehpa demirleri kullanıldığını, işin büyüklüğü göz önüne alındığında bu iki ameliyenin ciddi maliyet unsuru olduğunu, çelik hasır imalatında ise çok daha ince çaptaki demirlerin sadece belirli bir desende birbirine kaynatılmakta olduğunu, diğer yandan NATM yöntemiyle yapılan tünellerde kafes iksa imalatı taşıyıcı rol üstlenirken, çelik hasır imalatının ekseriyetle tünelin yeni açılan kısmında tünel duvarının stabilizasyonunu sağlamak için kullanılmakta olduğunu, anlaşılacağı üzere her iki imalatın birbirinden her yönüyle farklı olan imalatlar olduğunu, işin imalatta kullanılan malzeme niteliği, imalat zorluğu ve kullanım amaçları gibi teknik boyutlarını ve sözleşme hükümlerini bir tarafa bırakarak, bu denli büyük bir işte her iki imalatın aynı pozdan ödenmesi gerektiğine yönelik ilam maddesinin hakkaniyet boyutunu adaletli bir şekilde karar vereceğinden emin oldukları Kurulumuzun takdirlerine sunduklarını, burada söz konusu kafa karışıklığına, çelik hasır yapı elemanının kalıcı tünel kaplama imalatları sırasında da kullanılıyor olmasının sebebiyet verdiğinin değerlendirilmekte olduğunu, tünel kazı çalışmaları tamamlandıktan sonra tünel içerisinde gerçekleştirilecek demiryolu ve elektromekanik işlerinin gerçekleştirilebilmesine uygun bir tünel içi beton kaplamasının yapılması gerektiğini, bu imalatın da invert, yan ve kemer beton kaplamaları şeklinde belirli bir sıra dahilinde yapıldığını, söz konusu kalıcı tünel içi beton kaplama imalatları sırasında da hasır çelikten yapılan çelik kirişler kullanıldığını, teknik şartnamenin kaba ve ince inşaat işlerinin yapım yöntemini belirleyen kısmının “1.14 Delme Tüneller” başlığı altında tünel kazısı ve bu imalat sırasında kullanılacak kazı destek elemanlarının “1.14.2 İlk Destek” alt başlığı altında tanımlanmış iken, “1.14.3 Tünel – Son Kaplama (İç Kaplama)” alt başlığı altında ise kalıcı tünel kaplama imalatının teknik olarak hangi kurallar çerçevesinde yapılacağının izah edildiğini, bu alt başlık altında kalıcı tünel kaplama betonu imalatı sırasında kullanılacak donatı çubuklarına da “Konstrüksiyon Gerekleri” kısmında yer verildiğini, bu imalat sırasında tünel invert donatısı ve kemer donatısı olarak da çelik hasır kullanıldığını, işte bahse konu bu imalatlar sırasında kullanılan çelik hasırın ödemesinin ise 039 poz numaralı Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden yapıldığını, İlamda kazı destek sistemi imalatında kullanılan “kafes iksa” yapı elemanının ödemesinin 035 poz numaralı Çelik İksa iş kaleminden değil de 039 poz no.lu Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) iş kaleminden ödenmesi gerektiği yönünde hem teknik hem de sözleşmesel açıdan isabetsiz bir değerlendirmede bulunularak kamu zararına hükmedildiğini, yukarıda açıklandığı üzere işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı olan bu tazmin hükmünün kaldırılması gerektiğini,
2. İlamda yer alan kamu zararına yol açıldığına ilişkin kararın gerekçelerinin herhangi bir teknik tespite dayanmayıp tamamıyla farazi nitelikte olması:
İlamda yer verilen tazmin hükmünün herhangi bir teknik gerekçeye dayanmadığını, İlamda;
“Çelik iksa pozu malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşımaktadır. Kafes iksa sistemi yapıldığında ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edilmektedir.
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağı açık olarak görülmektedir. Çelik iksa ve kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkı malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyetidir. Bu nedenle projesinde Çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmeliydi.”
Görüşüne yer verildiğini, ancak bu kanaate nasıl varıldığına dair herhangi bir teknik tespit yapılmadığı gibi herhangi bir birim fiyat analizine de yer verilmediğini, bahse konu imalatın yerinde fiili uygulamasında kafes iksa sistemi yapı elemanının zemin durumuna göre demir malzemeden imal edilmiş olanı kullanılabildiği gibi çelik malzemeden imal edilmiş olanının da kullanılabilmekte olduğunu, İlamda; “Bu nedenle projesinde Çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan, kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmeliydi.” şeklinde ifade edilen hükme dair herhangi bir teknik veya hukuki tespite yer verilmediği için söz konusu kararın hukuki temelden yoksun yukarıdaki gibi bir temenni cümlesi ile sonlandırıldığının görüldüğünü, ayrıca İlamda; “Sorumlular yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunu ve kamu zararına neden olunmadığını belirtmişlerse de, yukarıda yer verilen sözleşme eki Birim Fiyat tariflerinde yer alan 035. Çelik iksa tarifinden de görüleceği üzere, bu pozdan sadece çelik iksaların kullanılması durumunda ödeme yapılacağı net olarak anlaşılmaktadır. Çelik çubuk olarak kullanılan işban ise her ne kadar nervürlü demir olsa da çok az miktar olarak bu pozdan ödenecektir. Oysa ki Kafes iksaların neredeyse tamamı nervürlü demir malzemeden imal edilip montajı yapılmaktadır. Bu nedenle demir pozu kafes iksa ödemesi için en uygun poz olarak görülmektedir.” denilerek sadece çelik malzeme kullanıldığı takdirde 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatından ödeme yapılacağının ifade edildiğini, ancak savunmalarının 1’inci maddesi kapsamında yer alan birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerinde böyle bir ifade geçmediğini, aksine “kafes iksa” sisteminin 035 poz no.lu “Çelik iksa” iş kaleminin bir türü olduğunun belirtildiğini, dolayısıyla İlamda hükme dayanak olarak sunulan bu gerekçenin isabetsiz ve geçersiz olduğunun açık olduğunu, dolayısıyla bahse konu ilam hükmünün tutarlı bir hukuki yaklaşımdan yoksun olduğunun düşünülmekte olduğunu, İlamda; “Teknik şartname imalatın hangi malzemeler ile gerçekleştirileceği konusunda açık olmasına rağmen ödeme konusu birim fiyat tarifleri ile ilgilidir. Piyasa fiyatları ve fiyat belirleme konusunda yetkili kabul edilen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik îksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmaları mümkün değildir. Dolayısıyla, iki ayrı imalatın bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından ayrı değerlendirmeleri gerekmektedir.” şeklinde bir yoruma yer verilerek Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabına göre çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmalarının mümkün olmadığı ve dolayısıyla iki ayrı malzemeden imal edilmiş yapı elemanlarının kullanıldığı bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından; ödemelerinin de ayrı pozlardan yapılması gerektiği yönünde bir değerlendirmeye yer verildiğini, burada da çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların bedellerinin aynı olmadığının ifade edilmesine rağmen; kabul edilebilir bir tarzda birim fiyat analizinin İlamda yer almadığını, tekraren belirtmek gerekirse, savunmalarının 1’inci maddesi kapsamında yer alan işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümleri ve Karayolları Teknik Şartnamesi hükümleri bir arada değerlendirildiğinde kafes iksa sistemi çelik iksa imalatının bir türü olduğunu ve sözleşme koşulları gereğince kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiğini, yukarıda yapılan açıklamalarda görüleceği üzere İlamda verilen tazmin hükmünün teknik ve hukuki dayanaklarının bulunmadığını, bu kapsamda işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ve teknik şartname hükümlerine tamamen aykırı olan ve teknik ve hukuki dayanaktan yoksun bu tazmin hükmünün kaldırılması gerektiğini,
3. İlamda tazminine hükmedilen kamu zararının 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yer alan “kamu zararı” kavramını karşılamaması:
Mevzuatımızda “kamu zararı” kavramının 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Kamu zararı” başlıklı 71’inci maddesinde düzenlendiğini, madde hükmünde;
“Kamu zararı; kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem veya eylemleri sonucunda kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olunmasıdır.
Kamu zararının belirlenmesinde;
a) İş, mal veya hizmet karşılığı olarak belirlenen tutardan fazla ödeme yapılması,
b) Mal alınmadan, iş veya hizmet yaptırılmadan ödeme yapılması,
c) Transfer niteliğindeki giderlerde, fazla veya yersiz ödemede bulunulması,
d) İş, mal veya hizmetin rayiç bedelinden daha yüksek fiyatla alınması veya yaptırılması,
e) İdare gelirlerinin tarh, tahakkuk veya tahsil işlemlerinin mevzuata uygun bir şekilde yapılmaması,
f) (Mülga: 22/12/2005-5436/10 md.)
g) Mevzuatında öngörülmediği halde ödeme yapılması,
Esas alınır.”
Denildiğini, yukarıda yer verilen Kanun’un 71’inci maddesi hükmüne göre kamu zararı kavramından bahsedilebilmesi için;
• Kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem, eylemin bulunması,
• Kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olacak bir kamu zararı olması,
• Mevzuata aykırı karar, işlem ve eylemle zarar arasında illiyet bağı bulunması
Şartlarının bir arada gerçekleşmesinin gerektiğini, ancak bahse konu kamu zararına hükmedilen İlam ile Kanun’un 71’inci maddesi arasındaki tek benzeşir hususun kamu görevlilerinin varlığı olduğunu, bir olayda kamu zararından bahsedebilmek için bir arada gerçekleşmesi gereken şartların hiçbirinin mevcut İlama konu olan hususta bulunmadığını, zira;
a. Kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem, eylemin söz konusu olmadığını, nitekim yukarıda da belirtildiği üzere, işe esas sözleşmeye uygun bir şekilde kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödendiğini, burada gerek işe esas sözleşmeye gerekse mevzuata aykırı karar, işlem veya eylem bulunmadığını, Sayıştay Temyiz Kurulu’nun dosya no 47087 dosya no.lu, 50978 tutanak no.lu ve 02.02.2022 tutanak tarihli Kararı’nda da (Dilekçe Eki: 13) 5018 sayılı Kanun’un 71’inci maddesinde ifade edilen kamu zararının oluşabilmesi için kast, kusur veya ihmal şartlarının varlığı gerekmekte olduğu ve bu unsurların bulunmaması halinde kamu zararından bahsedilemeyeceği gerekçesiyle temyize konu olan ilam hükmünün bozulmasına karar verildiğini,
b. Yukarıda ayrıntılı şekilde ifade edildiği gibi kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olacak bir kamu zararının mevcut olmadığını, zira kamu zararına yol açıldığına yönelik ilam hükmünün, yukarıda açıklandığı üzere işe esas sözleşme hükümlerinin aynen uygulanmasından kaynaklandığını,
c. Mevzuata aykırı karar, işlem ve eylemle, İlamda sebebiyet verildiği belirtilen kamu zararı arasında herhangi bir illiyet bağı bulunmadığını, nitekim NATM tünel inşasında yapılan kafes iksa imalatlarının 035 poz no.lu “Çelik iksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödendiğini,
d. İlamda kamu zararına yol açtığı ifade edilen eylemin, yukarıda yer alan Kanun maddesinde altı fıkra halinde sayılan ve kamu zararının belirlenmesinde esas alınacağı belirtilen unsurlardan hiçbirine uymadığını, tekraren ifade edildiği üzere kafes iksa imalatları için yapılan ödemede sadece işe esas sözleşme hükümlerinin esas alındığını,
Bu itibarla, İlamda yer alan kamu zararına yol açıldığı ilişkin hükmün, kamu zararı kavramının temel unsurlarını taşımamakta olup, Kurulumuzca İlamda kurulan tazmin hükmünün kaldırılmasına karar verilmesi gerektiğini arz etmiştir.
Başsavcılık mütalaasında özetle; temyiz dilekçesinde, sorumluların ileri sürdüğü ve açıkladığı hususların İlamda karşılandığı görülmüş olmakla birlikte, söz konusu işte 035 poz nolu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde, Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi sonucunda kamu zararına neden olunduğu değerlendirildiğinden; temyiz talebinin reddedilerek tazmin hükmünün tasdikine karar verilmesinin uygun olacağı mütalaa olunmuştur.
Dosyada mevcut belgelerin okunup incelenmesinden sonra,
GEREĞİ GÖRÜŞÜLDÜ:
Denetçi tarafından söz konusu işte Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” ödenmesi gerekirken 035 poz no.lu Çelik İksa yapılması pozu üzerinden ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği iddia edilmiş olmakla birlikte; Denetçinin bu iddiası üzerine hazırladığı yargılamaya esas raporun Sayıştay 5. Dairesi tarafından görüşülmesi sonucunda düzenlenen İlamda ise 035 poz no.lu“ Çelik İksa” ve 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” iş kaleminin birim fiyat tariflerine aynen yer verilerek;
035 poz no.lu “Çelik İksa” imalatında malzeme olarak NPI 200 türü büyük profillerin kullanılmasına rağmen kafes iksa imalatında yoğun olarak nervürlü demirin kullanıldığı,
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifi gereğince sadece çelik profiller kullanılarak yapılan iksa sistemlerinin ödenmesinde bu pozun kullanılacağı ve kafes iksa sisteminin tamamının nervürlü demir malzemeden imal edilmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatının 039 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde) teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesi gerektiği,
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların fiyatlarının farklı olması nedeniyle her iki imalatın da aynı 035 poz no.lu iş kalemi olan “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden ödenmesinin mümkün olmadığı,
Gerekçeleri ile konunun tazminine karar verilmiştir.
Öncelikle, kafes iksa sistemi imalatının 035 poz numaralı “Çelik İksa” birim fiyat tarifi kapsamına girmesi nedeniyle kafes iksa sistemi imalatına ilişkin ödemelerin adı geçen poza ait teklif birim fiyat üzerinden yapılması işe esas sözleşme gereğidir.
NATM yöntemiyle yapılan tünel imalatlarında kazı duvarında olabilecek göçme, devrilme, akma ve kaymaların önüne geçilebilmek için iksa sistemleri (kazı destek elemanları) uygulanmaktadır. İşe ait teknik şartnamenin 1.14.2.1’inci maddesinde;
“Bu kısmın kapsadığı NATM’nin (Yeni Avusturya Tünel Metodu) ana destek elemanları, herhangi bir sınırlama kastı olmaksızın, şunlardır;
• Kaya bulonları
• Püskürtme beton (shotcrete)
• Çelik hasır ve donatı
• Çelik iksa
• Sürgü çubuğu ve sürgü levhası
• Konsolidasyon ve oturmaların azalması için enjeksiyon”
Denilmek suretiyle sayılmıştır. Hangi kazı destek sisteminin kullanılacağı zemin koşulları baz alınarak çizilen uygulama projesinde belirtilecektir. Uygulama projesinde kazı destek elemanı olarak “Çelik iksa” sisteminin seçilmesi durumunda I, H, E Profil Kemerler ve kafes kirişler çelik iksa sistemi kapsamında kullanılmaktadır.
Sözleşme şartları ve uygulama bu yönde iken İlamda, kafes iksa imalatlarının “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında bulunmadığı, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde bulunduğu kabul edilerek kamu zararının oluştuğuna hükmedilmiştir. Ancak İlamda yer alan bu tespit, herhangi bir teknik ispata dayanmamakla birlikte, işe esas sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu “Çelik İksa” ve 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifleri ile işin teknik şartnamesine aykırıdır.
035 poz no.lu “Çelik İksa” birim fiyat tarifinde:
“Çelik iksalar, tüm çelik iksa elemanlarının temini, şantiyeye nakliyesi, projesine ve Teknik Şartname’ye göre fabrikasyonu, şantiyede yatay ve düşey taşıma ve yerleştirilmesi için gerekli tüm işçilik, tesis, alet ve ekipman dahil, Birim Fiyat Tarifleri Madde 1.1 şartlarında, 1 ton’unun fiyatıdır.
…”
Denilerek, işin teknik şartnamesine atıf yapılmaktadır. Sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik İksalar” başlıklı 1.14.2.6’ncı maddesinde:
“Genel
Bu bölümde anlatılan işler, kayada ve toprakta yeraltı kazısına yönelik çelik iksaların temin edilip gösterilen ve Mühendis tarafından gerekli olduğu belirlenen yerlere monte edilmesinden oluşmaktadır. Çelik iksalar kazının hemen ardından koruyucu ve asıl destek olarak faydalı olacaklar, sonra da püskürtme beton kaplamanın donatısı ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacaklardır. Çelik iksalar "H-kiriş", "U-kiriş" veya "kafes-kiriş" şeklinde olabilirler.
Malzeme
"H-kirişler" H (125 x 125) veya IPB 125 veya GI 120, yahut H (100 x 100), İPB 100 veya GI 100, "U-Kirişler" (veya çan şekilli kirişler) ise TH 21 veya TH 29 olacaktır. "Kafes-kirişler" tipleri PS 95 (2 x Ø26) veya PS 110 (2 x Ø 20 + 1 x Ø 26) olan üç çubuklu kirişlerdir.
…
Konstrüksiyon Gerekleri
Montaj:
Çelik iksalar, Mühendis tarafından başka şekilde direktif verilmedikçe, çizimlerde belirtilen kotlara ve konumlara monte edilecektir.
Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir. Tüm çelik iksalar püskürtme beton içine tamamıyla gömülerek, kaya yüzeyi ile çelik iksalar arasında olması arzu edilen temasın boşluksuz püskürtme beton dolgusu vasıtasıyla elde edilebilmesi için özel bir dikkat gösterilecektir.
…”
Denilerek çelik iksa imalatının teknik koşulları anlatılmıştır. Çelik iksa yapılmasında kullanılan malzeme tipleri olarak “H-kirişler”, “U-kirişler” ve “Kafes-kirişler” (kafes iksa) sayılmıştır. Dolayısıyla, işin yapım yönteminin belirlendiği teknik şartnamede “Kafes-kirişler” denilmek suretiyle NATM tünel yapımında kullanılan kafes kiriş şeklinde imal edilen diğer kafes iksa elemanları gibi “Çelik İksa” yapılması pozu kapsamında olduğu ifade edilmiştir.
Ayrıca teknik şartnamenin 1.14.2.6’ncı maddesinde geçen; “Püskürtme beton kalınlığını asgariye indirmek suretiyle iksalardan, püskürtme betondan ve kaya kütlesindeki çelik hasırdan oluşan bileşik destek ile doğrudan bir temas elde etmek amacıyla, iksalar, fiili kazı yüzeyine olabildiğince yakın yerleştirilecektir.” ifadesinden de çelik iksaların ve kaya kütlesini stabil hale getirmek için kullanılan çelik hasırın birbirinden farklı imalat kalemleri olduğu anlaşılmaktadır.
Yukarıda yer verilen, işe esas sözleşme eki olarak işin yapılması sürecinde uygulanma zorunluluğu bulunan teknik şartname hükmünden kafes iksaların çok açık, net ve herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde 035 poz no.lu “Çelik İksa” iş kalemi kapsamında olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, işin onaylı tünel kazı projelerinde yer verilen kafes iksa imalatları ödemesinin sözleşme eki birim fiyat tarifi ve teknik şartname hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi neticesinde 035 poz no.lu “Çelik İksa” teklif birim fiyatı üzerinden yapılması gerekmektedir.
Diğer yandan, 39 poz no.lu “Çelik Hasır ve Donatı Demiri (Tünellerde)” birim fiyat tarifinde:
“Tünellerde kazı destekleme ve iç kaplama için donatı demirinin temini, nakliyesi, kesme, bükme, kaynaklama, yatay ve düşey taşıma, yerleştirme, asma, destekleme, paspayı takozları ve bu iş için gerekli her türlü işçilik, alet, malzeme ve ekipman dahil, Madde 1.1 şartlarında, ağırlığının fiyatıdır.
…
Ölçü: Kazı destekleme ve iç kaplama için gerekli donatı (çelik hasır veya çubuk demir) veya paslanmaz çelik için projelerde gösterilen miktarlar ile norm ağırlıkları çarpılarak hesaplanır. S500b hasır çelik ve S220, S420a donatı ağırlığı ton cinsinden, paslanmaz çelik plaka ve block-out kutusu kg cinsinden ölçülür.
…
039.A S500b Tünel Donatısı (ton)
039.B S220 Tünel Donatısı (ton)
039.C S420a Tünel Donatısı (ton)
039.D Paslanmaz Çelik Plaka (kg)
039.E Block-out Kutusu (kg)”
Denilmektedir.
Sözleşme eki teknik şartnamenin “Çelik Hasır” başlıklı 1.14.2.4’üncü maddesinde:
“Genel
Çelik hasır, çekme mukavemeti yüksek çelikten oluşacak ve ilgili standartlara uygun olacaktır. Çelik hasır, kazının girinti ve çıkıntılarını, göçüklerini vb.'yi olabildiğince yakından izleyecek şekilde döşenecek, çelik hasır ile altındaki yüzey arasındaki açıklık hiçbir şekilde 10 cm'den fazla olmayacaktır. Çelik hasır, olabildiğince uzun döşenecek, birleştirilen parçalar, ilgili standartlara göre birbiri üzerine bindirilecektir. Püskürtme beton kaplamada gerekli asgari bindirme 30 cm'dir.
…”
Aynı teknik şartnamenin “Çelik Lifler” (Donatı demiri) başlıklı 1.14.2.5’inci maddesinde:
“Genel
Bu bölüm, püskürtme beton donatısında kullanılan çelik liflerle ilgilidir. Çelik liflerin temin ve montajı işin kapsamındadır.
…
Uygulama
Çelik lifler, püskürtme beton kütlesi içinde bir ankraj sistemine (genişletilmiş uçlar, ankrajlar, dalga şeklinde tel vb’ne) sahip olacak ve kümelenmeden kaçınmak için püskürtme beton kütlesine düzenli olarak dağıtılacaktır.
Özellikle yer altı kazılarında, çelik liflerin kazıdan hemen sonraki ilk katmanda hasır çelik içermeyecek şekilde kullanılması tavsiye edilir. Zamanında uygulanması halinde ilk desteği oluşturan ilk katman, çevredeki toprağın gevşemesini ve dolayısıyla da beklenen deformasyonu en aza indirir. Püskürtme beton katmanlarının geri kalanlarında, püskürtme beton kaplamasının yapısal bütünlüğünü korumak amacıyla, daima hasır çelik kullanılmalıdır.
…”
Hususlarından bahsedilerek çelik hasır ve donatı demirinin kullanım şekilleri açıklanmıştır.
Yukarıda yer verilen teknik şartname hükümlerinden anlaşılacağı üzere, çelik hasır ve donatı demiri tünelin ilk açılması sırasında tünel duvarlarında oluşabilecek kopma ve bozulmaları önlemek amaçlı yapılan tünel destek unsurlarıdır. Bu unsurlardan çelik liflerin (demir donatının) kazıdan hemen sonraki ilk katmanda kullanılacağı ve ardından yapılacak çelik iksa (kafes iksa) imalatı ile de püskürtme betonun yapısal bütünlüğünün sağlanacağı ifade edilmiştir. Belirtilen teknik şartname hükümlerine göre, NATM yöntemiyle açılan tünellerde asıl koruyucu, destek ve yük dağıtma elemanı olarak çalışacak unsur çelik iksa (kafes iksa) yapı elemanıdır. Dolayısıyla, İlamda belirtildiği üzere, kafes iksa imalatlarının çelik iksa kapsamında bulunmayıp, çelik hasır ve donatı demiri niteliğinde olduğuna yönelik tespit, işe esas sözleşme eki birim fiyat tarifleri ile teknik şartname hükümlerine tamamen aykırılık arz etmektedir.
Bununla birlikte, bahse konu tünel yapım imalatlarında ülkemizde en önemli uzman kuruluşlardan biri Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) olup, KGM’nin NATM tünel imalatlarının yapım metodu konusunda benimsemiş olduğu standartlara Karayolları Teknik Şartnamesinde (KTŞ) detaylı bir biçimde yer verilmiştir. Anılan Şartnamenin “Çelik iksa” başlıklı 350.04.04’üncü maddesinde:
“Genel
1. Bu kısım, yeraltı kazılarında destek olarak gereken ve kullanılan çelik iksanın temin ve montajını kapsamaktadır. Bunlar kazıdan hemen sonra ön destekleme olarak etkili olacak, ayrıca püskürtme beton kaplamasının donatısı ve yük dağıtan elemanı olarak çalışacaklardır.
2. Çelik iksalar, her bir kaya sınıfına ait kazı geometrisi şartlarını - 350.04.04.04.01' de belirtilen ilgili toleranslar da dahil olmak üzere karşılayacak şekilde imal edileceklerdir. …
350.04.04.02 Çelik İksa Tipleri
Çelik iksa olarak; aşağıda belirtilen çelik iksa tiplerinden biri veya daha fazlası kullanılabilir.
350.04.04.02.01I-Profil Kemerler
I-Profıli kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.02 H-Profil Kemerler
H-Profili kemerler, tünel destek paftalarında gösterilen boyutlarda, sıcak çekilmiş HEB ve G1 profillerinden ibaret olacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedi ve kesitler arasındaki bağlantı detaylarını gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.03 TH ve E-Profil Kemerler
1. TH ve E-profilleri madencilikten doğmuş olup enkesit olarak çan şeklindedirler. Bu profillerin bağlantıları, birbiri içerisine giren her iki parçanın bindirilmesi ve kelepçe ile tespit edilmesiyle yapılmaktadır. Bu tip bağlantılar, kelepçe bağlantılardaki sürtünme nedeniyle büyük deformasyonlara imkân tanımaktadır.
2. Büyük deformasyonların beklendiği zemin şartlarında TH-Profilleri ve E-Profilleri kullanılacaktır. İlgili detay paftaları, kemerdeki kesit adedini ve kelepçelere uygulanacak kuvveti gösterecektir. Detay Mühendis tarafından onaylanacaktır.
350.04.04.02.04 Kafes Kirişler
1. Kafes kirişler, tünel kazı geometrisi gereklerine uygun olarak yuvarlak çelik çubuklardan imal edilmiş üç boyutlu hafif çelik çerçevelerdir.
2. Şantiyede imal edilmeleri halinde Müteahhit, detaylı bir imalat metodu bildirimini onaylanmak üzere Mühendis ’e sunacaktır.
3. İlgili detay paftaları, çerçevedeki kesit adedini ve kesitler arasındaki bağlantı detayını gösterecektir. Detaylar Mühendis tarafından onaylanacaktır.”
Denilmek suretiyle “kafes kirişlerin” (kafes iksaların) çelik iksa sistemlerinin bir türü olduğu açık bir şekilde ifade edilmiştir.
Kaldı ki, dilekçelerin ekinde kafes iksa (kafes kiriş) imalatı ile çelik hasır imalatını gösterir fotoğraflar sunulmuştur. İmalat resimlerinden görüleceği üzere her iki imalat unsuru arasında gerek kullanılan malzeme (demirin niteliği ve kalınlığı) gerek yapım yöntemi gerekse kullanım amacı açısından ciddi fark bulunmaktadır. Nitekim kafes iksa imalatında kalın demirler bükülmüş olup aralarına belirli mesafe kalmasını sağlamak amacıyla sehpa demirleri kullanılmıştır. İşin büyüklüğü göz önüne alındığında bu iki ameliye ciddi maliyet unsurudur. Çelik hasır imalatında ise çok daha ince çaptaki demirler sadece belirli bir desende birbirine kaynatılmaktadır. Diğer taraftan, NATM yöntemiyle yapılan tünellerde kafes iksa imalatı taşıyıcı rol üstlenirken, çelik hasır imalatı ekseriyetle tünelin yeni açılan kısmında tünel duvarının stabilizasyonunu sağlamak için kullanılmaktadır. Anlaşılacağı üzere, her iki imalat birbirinden her yönüyle farklı olan imalatlar olup; Dairemizce, bu imalatlarda kullanılan malzeme niteliği, imalat zorluğu ve kullanım amaçları gibi teknik boyutları ve sözleşme hükümleri bir tarafa bırakılarak, bu denli büyük bir işte her iki imalatın aynı pozdan ödenmesi gerektiğine karar verilmesinin hakkaniyet ölçütleriyle bağdaşmayacağı da açıktır.
Tüm bu açıklamalar çerçevesinde, söz konusu işe ilişkin sözleşme eki teknik şartname ve Karayolları Teknik Şartnamesi incelendiğinde, kafes kirişlerin çelik iksa tariflerinin içerisinde yer alması nedeniyle kafes iksa yapılmasına ilişkin imalatların 035 poz no.lu “Çelik İksa” yapılması iş kaleminden ödenmesinde mevzuata aykırılık bulunmadığı görüldüğünden ve bu manada yapılan ödeme ile 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 71’inci maddesi kapsamında kamu zararına sebebiyet verilmediği anlaşıldığından; temyiz talebinde bulunan sorumluların iddia ve itirazlarının kabul edilerek 132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle … TL’nin tazminine ilişkin verilen hükmün 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 55’inci maddesinin yedinci fıkrası uyarınca BOZULMASINA ve yukarıda belirtilen hususların tekrar değerlendirilmesini teminen yeni hüküm tesisi için dosyanın hükmü veren DAİREYE GÖNDERİLMESİNE, (…. Daire Başkanı … ile Üye …, Üye …, Üye … ve Üye …’in aşağıda yazılı azınlık görüşlerine karşı) oy çokluğuyla,
Karar verildiği 16.04.2025 tarih 57913 sayılı tutanakta yazılı olmakla işbu ilam tanzim kılındı.
Karşı oy gerekçesi/Azınlık görüşü
…. Daire Başkanı …:
132 sayılı İlamın 90’ıncı maddesinin (D) bendiyle; … A.Ş. yükleniminde bulunan … TL sözleşme bedelli “… Yapım İşi kapsamında 035 poz no.lu Çelik İksa yapılmasına ait imalatın metrajlarının incelenmesi neticesinde; Kafes İksa yapılmasına ilişkin imalatın da bu poz içerisinde değerlendirilerek bedelinin bu poza ait birim fiyattan ödenmesi nedeniyle kamu zararına sebebiyet verildiği gerekçesiyle … TL’nin tazminine karar verilmiştir.
Sorumlular temyiz dilekçelerinde kafes iksa imalatında da çelik malzeme kullanıldığını iddia etmişlerdir.
Konunun tamamen teknik bir içerik taşıması nedeniyle bilirkişi incelemesi yaptırılması suretiyle fiilen yapılan imalatın tespit edilmesi ve fiilen yapılan bu imalata yapılacak ödeme esas alınarak kamu zararının oluşup oluşmadığının değerlendirilmesi neticesinde yeniden karar verilmesini temin için bozulmasına karar verilmesi gerekir.
Üye …, Üye …, Üye … ve Üye ..:
Yukarıda karar metnimizde yer verilen 035 ve 039 no.lu imalat tariflerinden de anlaşılacağı üzere; çelik iksa pozu malzeme olarak NPI 200 türü büyük profiller ile iksa yapılması koşullarını taşımaktadır. Kafes iksa sistemi yapıldığında ise plakalar dışında yoğun olarak nervürlü demirden imal edilmektedir.
035 poz no.lu imalatın birim fiyat tarifine bakıldığında sadece çelik profiller kullanılarak iksa sistemi yapıldığında bu pozun kullanılacağı açık olarak görülmektedir. Çelik iksa ve kafes iksa sistemindeki en büyük maliyet farkı malzeme bedelleri ve NPI çelik profilin büküm maliyetidir. Bu nedenle projesinde çelik iksa olanlar 035 mevcut çelik iksa pozundan; kafes iksa sistemi olanların ise 039 S420a Tünel Donatısı pozundan ödenmesi gerekirdi.
Sorumlular temyiz dilekçesinde ileri sürdükleri teknik gerekçelerle yapılan uygulamanın mevzuata uygun olduğunu ve kamu zararına neden olunmadığını belirtmişlerse de; yukarıda yer verilen sözleşme eki birim fiyat tariflerinde yer alan 035 poz no.lu Çelik İksa tarifinden de görüleceği üzere bu pozdan sadece çelik iksaların kullanılması durumunda ödeme yapılacağı net olarak anlaşılmaktadır.
Teknik şartname imalatın hangi malzemeler ile gerçekleştirileceği konusunda açık olmasına rağmen ödeme konusu birim fiyat tarifleri ile ilgilidir. Piyasa fiyatları ve fiyat belirleme konusunda yetkili kabul edilen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Birim Fiyat kitabı incelendiğinde; çelik iksalar ile nervürlü demirden imal edilmiş kafes iksaların aynı bedelde olmaları mümkün değildir. Dolayısıyla, iki ayrı imalatın bedellerinin aynı olma olasılığı bulunmadığından ayrı değerlendirmeleri gerekmektedir.
Bu itibarla, sorumluların ortaklaşa gönderdikleri temyiz dilekçesindeki iddia ve itirazların reddedilerek tazmin hükmünün tasdik edilmesi gerekir.