SayıştaySayıştay Daire Kararı10951
İhale Mevzuatı ile İlgili Kararlar
Kurum / İdareDiğer Özel Bütçeli İdareler
Daire1
İlam No63
Madde No17
Yılı2023
Hakediş
… tarafından … tarihinde …na ihale edilen … TL sözleşme bedelli … İKN’li …işinde, Tünel portalında gerçekleştirilen IBO Bulon imalat bedelleri hatalı iş kalemi fiyatı üzerinden ödenmiştir.
... resmi birim fiyat analiz ve tariflerinde yer alan ... poz no.lu “IBO Bulonu Tesis Edilmesi” iş kaleminin birim fiyat tanımı; “Projesine göre ve KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde, İdare ve/veya Mühendisin talimatına uygun olarak her kesit ve uzunluktaki tünelde IBO bulonu tesis edilmesi” şeklindedir. Tanımda belirtildiği üzere, iş kaleminin kullanım yeri tünel olup tünel dışında yapılan imalatlar için söz konusu iş kaleminin kullanılabilmesi mümkün değildir.
Söz konusu yapım işinde tünel dışında portal imalatında IBO Bulon kullanılması öngörülmüş, bunun için yukarıda tanımına yer verilen ... poz no.lu “IBO Bulonu Tesis Edilmesi” iş kaleminin birim fiyatı üzerinden ödeme yapılmıştır.
Sözleşme kapsamında yer alan … iş kaleminin birim fiyat tanımı; “Projesine göre KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde delgi makinesiyle her cins ve klastaki zeminde, her uzunlukta, her çapta ve her açıda ankraj, zemin çivisi, bulon ve barbakan deliği delinmesi” şeklindedir.
Söz konusu tarifte “Birim Fiyata Dahil Olan Masraflar” başlığı altında; “Delgi makinesi, kompresör ve teçhizatın iş başında temini, gerekli iş iskelesi ve çalışma platformunun yapılması, iş sonunda sökülmesi, taşınması, her cins ve klastaki zeminde, her uzunlukta, her çapta ve her açıda ankraj, zemin çivisi, bulon ve barbakan deliklerinin açılması, hava veya gerektiğinde su ile temizlenmesi, desteklenme zamanına kadar muhafazası (muhafaza borusu vb. dahil) için ile aşağıda “Teklif Birim Fiyata Dahil Olmayan Masraflar” başlığı altında sayılanlar dışında kalan ilgili bütün işlerin yapılması için gerekli her türlü işçilik, malzeme, makine, alet ve araç giderleri ile yüklenici karı ve genel masraflar” sayılmıştır. Ayrıca, söz konusu tarifin “Not” kısmında, bu birim fiyatın tünel portalında ve tünel dışında uygulanacağı belirtilmiştir.
Yukarıda yer alan birim fiyat tarifinde, tünel portalında yapılacak bulon deliği delinmesi imalatının … pozundan ödeneceği açıkça ifade edilmiştir.
Sözleşme kapsamında yer alan … iş kaleminin birim fiyat tanımı ise, “Projesine göre KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde, her cins ve klastaki zeminde her türlü zeminde/kayada her çap, her boy ve her açıda her çeşit bulon tesis edilmesi (Nervürlü çelik ve düz siyah sacın; iş başına taşınması, boşaltılması ve istifi dahil)” şeklinde yapılmıştır.
Söz konusu tarifte “Birim Fiyata Dahil Olan Masraflar” başlığı altında; “İş iskelesi ve çalışma platformlarının yapılması, iş sonunda sökülmesi, taşınması, nervürlü çelik ve düz siyah sacın bedeli, istenilen boy ve çaptaki bulonlarn imali ve yerleştirilmesi, aksesuarların ( ankraj plakaları, rondela ve somunlar, manşon, enjeksiyon ve havalandırma hortumları, enjeksiyonun ankraj deliğinden akmaması için gerekli sızdırmazlık malzemeleri vb.) temini, başlık plakası, somun ve diğer gerekli aksesuarların yerine konulması, torkmetre ile sıkılması ve çekme testlerinin yapılması işçiliği, nervürlü çelik ve düz siyah sacın; iş başına taşınması, boşaltılması ve istifi, iş yerindeki her türlü yatay ve düşey taşıma, boşaltma, zayiat ile aşağıda “Teklif Birim Fiyata Dahil Olmayan Masraflar” başlığı altında sayılanlar dışında kalan diğer bütün işlerin yapılması için gerekli her türlü işçilik, malzeme, makine, alet ve araç giderleri ile yüklenici karı ve genel masraflar” sayılmıştır. Ayrıca, söz konusu tarifte, bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlerinin birim fiyata dahil olmadığı belirtilmiştir.
Yukarıda yer alan birim fiyat tarifine göre, tünel portalında açılan deliklere bulon tesis edilmesi işlemi bedelinin … pozundan ödenmesi gerekmektedir. Ayrıca, imalat için gerekli olan tüm makine, işçilik ve malzeme bedelinin (IBO bulona ait boru ve crossbit aksesuarı hariç) birim fiyata dâhil olduğu ifade edilmiştir. Birim fiyata dahil olmayan masraflar başlığı altında bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlemleri sayılmıştır. Bulon deliğinin açılması işlemi, yukarıda da ifade edildiği üzere… pozu kapsamındadır. Enjeksiyon yapılması işleminin bedeli ise, sözleşme kapsamında olan … pozundan ödenmelidir.
Savunmalarda, Türkiye’de ve dünyada gerek tünel içinde gerekse de tünel dışında, IBO bulonu uygulamasında çoğunlukla Jumbo makinesinin tercih edildiği, söz konusu projede de başlangıçta yapılan birkaç başarısız Rock denemesinden sonra Jumbo makinesi kullanıldığı, bu nedenle fiili yapım yöntemine uygun olan ve sözleşme kapsamında yer alan … iş kalemi üzerinden ödeme yapıldığı belirtilmektedir.
Yukarıda yer alan … iş kaleminin birim fiyat tarifinde, bulon tesisinin jumbo ya da rock makinesi ile yapılacağına dair bir ifade yer almadığından, tünel dışındaki bulon tesisi ister jumbo, ister rock, isterse başka herhangi bir makine ile yapılmış olsun … pozundan ödenmesi gerekmektedir. Ayrıca, imalat için gerekli olan tüm makine, işçilik ve malzeme bedelinin (IBO bulona ait boru ve crossbit aksesuarı hariç) birim fiyata dahil olduğu ifade edilmiştir. Birim fiyata dahil olmayan masraflar başlığı altında bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlemleri sayılmıştır.
Bulon deliğinin açılması işlemi, yukarıda da ifade edildiği üzere, … pozu kapsamındadır. Bu pozun tarifine yukarıda yer verilmiş olup tarifte “delgi makinesiyle” ifadesi yer almaktadır. Söz konusu tarifte bulon deliği delinmesinde kullanılacak makinenin türü belirtilmediğinden hangi makinenin kullanıldığının bir önemi bulunmamaktadır.
Savunmalarda da ifade edildiği üzere, 2 tür delik delme makinesi vardır. … pozunun tarifinde “delgi makinesiyle” ifadesi yer aldığından ve bulon deliği delinmesinde kullanılacak makinenin türü belirtilmediğinden hangi makinenin kullanıldığının bir önemi bulunmamaktadır.
Yine savunmalarda, … iş kaleminin birim fiyat tarifindeki “…IBO bulonlarının; her zemin sınıfında, kuruda ve su içinde geriye sökülmeyecek biçimde delme suretiyle yerleştirilmesi…” ifadesinden anlaşılacağı üzere uygulama tekniği gereği delgi ve bulonlamanın aynı anda yapıldığı, ayrıca bir delgi işleminin olmadığı, bu nedenle de IBO bulon delgisi diye bir pozun bulunmadığı, IBO Bulon delgisi pozu olmadığından … pozu tanımında geçen “…her çapta ve açıda her çeşit bulon tesis edilmesi” ifadesinin SN ve PG bulonlar için olduğu ifade edilmektedir.
Söz konusu birim fiyat tarifinde, delgi ve bulonlamanın aynı anda yapıldığı belirtilerek IBO bulon imalatında da bir delgi işlemi yapıldığı ortaya konulmaktadır. IBO bulon imalatında aynı anda yapılan delgi ve bulonlama imalatlarının ayrı ayrı ödenmesine engel olacak bir husus bulunmamaktadır. Dolayısıyla tünel dışında ya da tünel portallerinde delgi ve bulonlama işlemi aynı anda yapılsa dahi … pozu IBO bulon imalatlarını da kapsayıcı olmakta ve bulonlar için bu pozdan ödeme yapılması gerekmektedir. Bulon deliklerinin açılması ise söz konusu pozun birim fiyata dahil olmayan masrafları arasında yer aldığından, … pozundan da ayrıca yapılan delme işleminin ödeneceği anlaşılmaktadır.
Yine … pozunun birim fiyat tarifi bütün bulonları kapsadığı için, IBO bulon için desteklemeye gerek olmadığı göz önüne alındığında, “desteklenme zamanına kadar muhafazası” ifadesinin desteklemeye ihtiyaç olması halinde yani SN ve PG Bulonların kullanılması halinde birim fiyata dahil olduğu şeklinde anlaşılmaktadır.
Ancak, söz konusu işte, tünel portalında yapılan IBO Bulon imalatında …, …. ve … pozlarının kullanılmayarak söz konusu imalatın bedelinin sözleşme kapsamında olan ve tünelde gerçekleştirilen imalatlara yönelik olan … iş kalemi fiyatı üzerinden ödenmesi sonucu kamu zararı oluşmuştur.
Bu itibarla, ... TL kamu zararının Harcama Yetkilisi …, Gerçekleştirme Görevlisi ve hakedişleri düzenleyen … ve hakedişleri düzenleyenler … …'e müştereken ve müteselsilen,
6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 53’üncü maddesi gereği işleyecek faizleri ile birlikte ödettirilmesine,
Anılan Kanun’un 55’inci maddesi uyarınca işbu ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, oy çokluğuyla karar verildi.
Karşı Oy Gerekçesi:
Üye … ve Üye …’ın Karşı Oy Gerekçesi:
Genel olarak yeraltı ve yerüstü (şev destekleme) olmak üzere iki grup halinde değerlendirilen kaya bulonları; ... Teknik Şartnamesinde, uygulama şekline ve kullanılan malzemeye göre SN Bulonu, PG Bulonu ve IBO Bulonu olmak üzere üç şekilde tariflenmiştir.
SN Bulonu; Kaya bulonu yapmak için açılan deliğinin, bulon yerleştirilmeden önce enjeksiyonla doldurulması ve bulonun daha sonra yerleştirilmesi şeklinde, PG Bulonu; Kaya bulonu yapmak için açılan deliğe önce bulonun yerleştirilmesi daha sonra enjeksiyonla doldurulması şeklinde, IBO Bulonu ise, Kaya bulonu ve delici uç’tan oluşan IBO bulonu içindeki boşluktan enjeksiyon yapılması şeklinde uygulanır ve bulonun delici ucu delik içinde kalır.
SN ve PG bulonları için; ... Teknik Şartnamesi 350.04.07.03.01 maddesinde “tüm kaya bulonu delikleri, belirtilen ilgili kaya sınıfı kaya bulonları için gereken derinlikte, yerleştirme, ekleme ve enjeksiyon için en iyi işlenebilirlik sağlayacak çapta açılacaktır. Bulon deliğinin minimum çapı, yerleştirilecek kaya bulonu/manşonu çapından en az 10 mm daha büyük olacaktır.” denilmekte,
IBO Bulonu için ise ... Teknik Şartnamesi 350.04.07.01.01 maddesinde “IBO-ankrajları (delik-enjeksiyonlu ankrajlar) kaya bulonu ve delme çubuğundan ibaret bir kombine sistemdir. Delme sırasında bulon, ucunda delme parçası bulunan bir delme çubuğu olarak kullanılır. İçerisindeki boşluktan enjeksiyonlanan çubuk ve delme parçası delikte bir kaya bulonu olarak kalmaktadır. Bulon deliğinde çökme meydana gelebilecek zeminlerde bu sistem kaya bulonu montajına olanak sağlamaktadır.” denilmektedir.
Esasında kendinden delen bulon (IBO) imalatının tünel içi veya dışında olmasına göre yapım yöntemi farklılık göstermemektedir.
Bu tarif ve tanımlardan da anlaşılacağı üzere SN ve PG bulon uygulaması, enjeksiyon uygulamasının yapılabilmesi için bulon çapından daha geniş çapta yapılan delgi işleminden sonra bulon demirinin yerleştirilmesi suretiyle yapılır. IBO bulonu ise kendisi delerek girdiği ve enjeksiyon IBO bulonun içindeki boşluktan yapıldığı için delgi çapı IBO bulonu biti kadardır.
Şev destekleme imalatlarında, zemin şartlarının elverdiği sürece ve delinen deliklere bulonun yerleştirilmesine kadar geçen sürede deliklerin çökmeden kalabilen kaya ortamlarında; bilinen iki tip delik delme makinesinden biri olan tek bomlu, paletli, kuru delgi yapabilen, düşey ve düşeye yakın delgiler yapmak için tasarlanmış olan Rock makinesi tercih edilebilir.
Aksi durumlarda, özellikle yeraltı yapılarında ve şevlerde kendinden delen bulon (IBO) imalatlarında ise, çift bomlu, lastikli, sulu delgi yapabilen, yatay ve açılı delgiler yapabilmek için tasarlanmış olan Jumbo makinesi tercih edilmesi ise bir zarurettir.
Çünkü, SN ve PG bulonları için; ... Teknik Şartnamesi 253.03.01.01 maddesinde “Delme işlemi uygun ekipman ile yapılacak, açılan deliklerin içerisinde bulunan; kayaç kırıntıları, döküntü, çamur vb hava kompresörü ile temizlenecektir.” denilmektedir. Ancak kendinden delen bulon (IBO) uygulamalarında bu işlem yapılamayacaktır. Delik temizliği, enjeksiyon uygulamasını doğrudan etkileyeceğinden bulon kalitesi için son derece önemlidir. Bunun için delgi işlemi ile eş zamanlı olarak yapılan kendinden delen bulon uygulamalarında delgi temizliği için sulu delgi yapmak zorunludur. Bu ise sadece Jumbo makinesi ile mümkündür.
Ayrıca Rock makinesi ile Ø28 veya Ø32 çapındaki SN veya PG bulonu uygulamaları için 51-64 mm çapındaki aparatlar ile delgi delinir. Delgi işlemi, kuru delgi ile yapılsa bile geniş çaplı tijler kullanılarak geniş çaplı delgiler yapıldığı için, deliğin bulon yapılana kadar çökmeden kalabildiği zeminlerde yapılabilmektedir. IBO Bulon uygulanmasında ise Tij görevini IBO Bulonu görür. IBO Bulonu ise Rock Tijine göre daha ince çaplı, içi boş, delikli ve yivli olduğundan, yalnızca kuru delgi yapabilen Rock makinesi ile yapılan delgilerde kolaylıkla eğilip büküleceği için yapımı hayli zor, yüksek zayiatlı ve zaman alıcıdır. Dolayısıyla Rok, kendinden delen bulon uygulamaları için uygun bir makine değildir. Rok tijine göre ince çaplı, içi boş ve delikli bir demirin tij görevi gördüğü kendinden delen bulon imalatlarında yaygın olarak Jumbo makinesinin tercih edilmesi bir zorunluluktur.
Yine Jumbo makinesi; sulu delgi yapabilmesinden dolayı delik delme kabiliyetinin yüksek olması ve aynı anda iki bomunun da delik delebilmesi, her delgiden sonra hareket etme ihtiyacı olmadan birkaç delgi yapabilmesinden dolayı Jumbo, Rock makinesine göre 4-5 kat daha hızlı olduğundan, özelikle yüksek adet delgi içeren kendinden delen bulon uygulamalarında tercih edilir. Çünkü kuru delgilerde yaşanan IBO Bulonunun eğilip bükülme olayları sulu delgilerde yaşanmaz. Projemizde ortalama 10 metre uzunluğundaki yaklaşık 8500 adet bulonun imalatının Jumbo ile yaklaşık 4 ay sürdüğü düşünülürse, delgi işlemi her ne kadar mümkün olmamakla birlikte Rock makinesi ile yapılmaya zorlansa idi aynı imalatın yaklaşık 18 ay süreceği tahmin edilebilir. Bu ise gerek iş gücü kaybını önlemek ve gerekse yolun mümkün olduğunca erken zamanda hizmete alımını sağlamak açısından Jumbo’nun tercih edilme sebebidir.
Karadeniz Bölgesi gibi heyelan riskinin yüksek olduğu kesimlerde ve uzun süre şev stabilitesinin bozulmadan duramayacağı bu tür zeminlerde, kazı çalışmaları tamamlandıktan sonra bir an önce destekleme imalatlarının bitirilmesi hedeflenmektedir. Çünkü; ölümlü kazalar bu tür heyelan olaylarından sonra sıklıkla raporlanmakta ve heyelan oluştuktan sonra yapılacak imalat maliyeti, heyelan oluşmadan önce yapılacak imalat maliyetinin ortalama 5 katına çıkabilmektedir. Yapım süresi de eklendiğinde çok ciddi zaman kayıpları oluşabilecektir.
Rapor konusu projede de başlangıçta yapılan birkaç başarısız Rock denemesinden sonra Jumbo makinesinin kullanıldığı da ifade edilmiştir.
Ayrıca, raporda belirtilen … iş kaleminin birim fiyat tarifindeki “…bulon ve barbakan deliklerinin açılması, hava veya gerektiğinde su ile temizlenmesi, desteklenme zamanına kadar muhafazası…” ifadesinden bu birim fiyatın SN ve PG Bulonları gibi önceden deliğin delinmesinde sonrasında bulonun yerleştirilmesi uygulamalarını tariflediği ve IBO bulon uygulamasındaki kendinden delen bir bulon ile ilgisi olmadığı açıktır.
Yine raporda belirtilen … iş kaleminin birim fiyat tarifi ve yukardaki yaklaşık maliyet analizleri incelendiğinde görüleceği üzere bu poz, … pozuna nakliyeler eklenmesi suretiyle elde edilmiştir. Bu pozun da gerek yöntem gerekse malzeme olarak IBO Bulon uygulaması ile bir benzerliği yoktur.
Raporda belirtilen ve bu pozda yer alan somun, plaka rondela ve manşon, SN ve PG bulonlar için olup IBO bulonun aparatları hem şartname hem tip olarak farklılık göstermektedir. Bu yüzden de ... SN ve PG bulon aparatlarından farklı olarak IBO bulonu, somunu, manşonu ve biti için ayrı fiyat uygulaması yapmakta ve bu malzemeler için fatura temin etmek yolu ile analiz hazırlamak zorunda kalmaktadır.
İmalatlara ait analizler incelendiğinde görüleceği üzere … analizinde malzeme olarak kalın nervürlü çelik ve düz siyah saç yer alırken, … analizinde; Somun, Plaka, Cross Bit, Manşon ve IBO Bulon yer almaktadır. Dolayısıyla … poz nolu iş kaleminin SN ve PG bulonlar, … poz nolu iş kaleminin ise IBO bulonlar için olduğu açıktır.
Dolayısıyla IBO Bulon uygulamasında Jumbo makinesinin kullanılması ve analizlerin buna göre yapılarak ödeme yapılmasında mevzuatına aykırı bir işlem bulunmadığından, ilişilecek bir husus bulunmadığına karar verilmesi gerekir.
… tarafından … tarihinde …na ihale edilen … TL sözleşme bedelli … İKN’li …işinde, Tünel portalında gerçekleştirilen IBO Bulon imalat bedelleri hatalı iş kalemi fiyatı üzerinden ödenmiştir.
... resmi birim fiyat analiz ve tariflerinde yer alan ... poz no.lu “IBO Bulonu Tesis Edilmesi” iş kaleminin birim fiyat tanımı; “Projesine göre ve KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde, İdare ve/veya Mühendisin talimatına uygun olarak her kesit ve uzunluktaki tünelde IBO bulonu tesis edilmesi” şeklindedir. Tanımda belirtildiği üzere, iş kaleminin kullanım yeri tünel olup tünel dışında yapılan imalatlar için söz konusu iş kaleminin kullanılabilmesi mümkün değildir.
Söz konusu yapım işinde tünel dışında portal imalatında IBO Bulon kullanılması öngörülmüş, bunun için yukarıda tanımına yer verilen ... poz no.lu “IBO Bulonu Tesis Edilmesi” iş kaleminin birim fiyatı üzerinden ödeme yapılmıştır.
Sözleşme kapsamında yer alan … iş kaleminin birim fiyat tanımı; “Projesine göre KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde delgi makinesiyle her cins ve klastaki zeminde, her uzunlukta, her çapta ve her açıda ankraj, zemin çivisi, bulon ve barbakan deliği delinmesi” şeklindedir.
Söz konusu tarifte “Birim Fiyata Dahil Olan Masraflar” başlığı altında; “Delgi makinesi, kompresör ve teçhizatın iş başında temini, gerekli iş iskelesi ve çalışma platformunun yapılması, iş sonunda sökülmesi, taşınması, her cins ve klastaki zeminde, her uzunlukta, her çapta ve her açıda ankraj, zemin çivisi, bulon ve barbakan deliklerinin açılması, hava veya gerektiğinde su ile temizlenmesi, desteklenme zamanına kadar muhafazası (muhafaza borusu vb. dahil) için ile aşağıda “Teklif Birim Fiyata Dahil Olmayan Masraflar” başlığı altında sayılanlar dışında kalan ilgili bütün işlerin yapılması için gerekli her türlü işçilik, malzeme, makine, alet ve araç giderleri ile yüklenici karı ve genel masraflar” sayılmıştır. Ayrıca, söz konusu tarifin “Not” kısmında, bu birim fiyatın tünel portalında ve tünel dışında uygulanacağı belirtilmiştir.
Yukarıda yer alan birim fiyat tarifinde, tünel portalında yapılacak bulon deliği delinmesi imalatının … pozundan ödeneceği açıkça ifade edilmiştir.
Sözleşme kapsamında yer alan … iş kaleminin birim fiyat tanımı ise, “Projesine göre KTŞ'nin ilgili kısmındaki esaslar ve şartlar dahilinde, her cins ve klastaki zeminde her türlü zeminde/kayada her çap, her boy ve her açıda her çeşit bulon tesis edilmesi (Nervürlü çelik ve düz siyah sacın; iş başına taşınması, boşaltılması ve istifi dahil)” şeklinde yapılmıştır.
Söz konusu tarifte “Birim Fiyata Dahil Olan Masraflar” başlığı altında; “İş iskelesi ve çalışma platformlarının yapılması, iş sonunda sökülmesi, taşınması, nervürlü çelik ve düz siyah sacın bedeli, istenilen boy ve çaptaki bulonlarn imali ve yerleştirilmesi, aksesuarların ( ankraj plakaları, rondela ve somunlar, manşon, enjeksiyon ve havalandırma hortumları, enjeksiyonun ankraj deliğinden akmaması için gerekli sızdırmazlık malzemeleri vb.) temini, başlık plakası, somun ve diğer gerekli aksesuarların yerine konulması, torkmetre ile sıkılması ve çekme testlerinin yapılması işçiliği, nervürlü çelik ve düz siyah sacın; iş başına taşınması, boşaltılması ve istifi, iş yerindeki her türlü yatay ve düşey taşıma, boşaltma, zayiat ile aşağıda “Teklif Birim Fiyata Dahil Olmayan Masraflar” başlığı altında sayılanlar dışında kalan diğer bütün işlerin yapılması için gerekli her türlü işçilik, malzeme, makine, alet ve araç giderleri ile yüklenici karı ve genel masraflar” sayılmıştır. Ayrıca, söz konusu tarifte, bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlerinin birim fiyata dahil olmadığı belirtilmiştir.
Yukarıda yer alan birim fiyat tarifine göre, tünel portalında açılan deliklere bulon tesis edilmesi işlemi bedelinin … pozundan ödenmesi gerekmektedir. Ayrıca, imalat için gerekli olan tüm makine, işçilik ve malzeme bedelinin (IBO bulona ait boru ve crossbit aksesuarı hariç) birim fiyata dâhil olduğu ifade edilmiştir. Birim fiyata dahil olmayan masraflar başlığı altında bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlemleri sayılmıştır. Bulon deliğinin açılması işlemi, yukarıda da ifade edildiği üzere… pozu kapsamındadır. Enjeksiyon yapılması işleminin bedeli ise, sözleşme kapsamında olan … pozundan ödenmelidir.
Savunmalarda, Türkiye’de ve dünyada gerek tünel içinde gerekse de tünel dışında, IBO bulonu uygulamasında çoğunlukla Jumbo makinesinin tercih edildiği, söz konusu projede de başlangıçta yapılan birkaç başarısız Rock denemesinden sonra Jumbo makinesi kullanıldığı, bu nedenle fiili yapım yöntemine uygun olan ve sözleşme kapsamında yer alan … iş kalemi üzerinden ödeme yapıldığı belirtilmektedir.
Yukarıda yer alan … iş kaleminin birim fiyat tarifinde, bulon tesisinin jumbo ya da rock makinesi ile yapılacağına dair bir ifade yer almadığından, tünel dışındaki bulon tesisi ister jumbo, ister rock, isterse başka herhangi bir makine ile yapılmış olsun … pozundan ödenmesi gerekmektedir. Ayrıca, imalat için gerekli olan tüm makine, işçilik ve malzeme bedelinin (IBO bulona ait boru ve crossbit aksesuarı hariç) birim fiyata dahil olduğu ifade edilmiştir. Birim fiyata dahil olmayan masraflar başlığı altında bulon deliklerinin açılması ve enjeksiyon yapılması işlemleri sayılmıştır.
Bulon deliğinin açılması işlemi, yukarıda da ifade edildiği üzere, … pozu kapsamındadır. Bu pozun tarifine yukarıda yer verilmiş olup tarifte “delgi makinesiyle” ifadesi yer almaktadır. Söz konusu tarifte bulon deliği delinmesinde kullanılacak makinenin türü belirtilmediğinden hangi makinenin kullanıldığının bir önemi bulunmamaktadır.
Savunmalarda da ifade edildiği üzere, 2 tür delik delme makinesi vardır. … pozunun tarifinde “delgi makinesiyle” ifadesi yer aldığından ve bulon deliği delinmesinde kullanılacak makinenin türü belirtilmediğinden hangi makinenin kullanıldığının bir önemi bulunmamaktadır.
Yine savunmalarda, … iş kaleminin birim fiyat tarifindeki “…IBO bulonlarının; her zemin sınıfında, kuruda ve su içinde geriye sökülmeyecek biçimde delme suretiyle yerleştirilmesi…” ifadesinden anlaşılacağı üzere uygulama tekniği gereği delgi ve bulonlamanın aynı anda yapıldığı, ayrıca bir delgi işleminin olmadığı, bu nedenle de IBO bulon delgisi diye bir pozun bulunmadığı, IBO Bulon delgisi pozu olmadığından … pozu tanımında geçen “…her çapta ve açıda her çeşit bulon tesis edilmesi” ifadesinin SN ve PG bulonlar için olduğu ifade edilmektedir.
Söz konusu birim fiyat tarifinde, delgi ve bulonlamanın aynı anda yapıldığı belirtilerek IBO bulon imalatında da bir delgi işlemi yapıldığı ortaya konulmaktadır. IBO bulon imalatında aynı anda yapılan delgi ve bulonlama imalatlarının ayrı ayrı ödenmesine engel olacak bir husus bulunmamaktadır. Dolayısıyla tünel dışında ya da tünel portallerinde delgi ve bulonlama işlemi aynı anda yapılsa dahi … pozu IBO bulon imalatlarını da kapsayıcı olmakta ve bulonlar için bu pozdan ödeme yapılması gerekmektedir. Bulon deliklerinin açılması ise söz konusu pozun birim fiyata dahil olmayan masrafları arasında yer aldığından, … pozundan da ayrıca yapılan delme işleminin ödeneceği anlaşılmaktadır.
Yine … pozunun birim fiyat tarifi bütün bulonları kapsadığı için, IBO bulon için desteklemeye gerek olmadığı göz önüne alındığında, “desteklenme zamanına kadar muhafazası” ifadesinin desteklemeye ihtiyaç olması halinde yani SN ve PG Bulonların kullanılması halinde birim fiyata dahil olduğu şeklinde anlaşılmaktadır.
Ancak, söz konusu işte, tünel portalında yapılan IBO Bulon imalatında …, …. ve … pozlarının kullanılmayarak söz konusu imalatın bedelinin sözleşme kapsamında olan ve tünelde gerçekleştirilen imalatlara yönelik olan … iş kalemi fiyatı üzerinden ödenmesi sonucu kamu zararı oluşmuştur.
Bu itibarla, ... TL kamu zararının Harcama Yetkilisi …, Gerçekleştirme Görevlisi ve hakedişleri düzenleyen … ve hakedişleri düzenleyenler … …'e müştereken ve müteselsilen,
6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 53’üncü maddesi gereği işleyecek faizleri ile birlikte ödettirilmesine,
Anılan Kanun’un 55’inci maddesi uyarınca işbu ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, oy çokluğuyla karar verildi.
Karşı Oy Gerekçesi:
Üye … ve Üye …’ın Karşı Oy Gerekçesi:
Genel olarak yeraltı ve yerüstü (şev destekleme) olmak üzere iki grup halinde değerlendirilen kaya bulonları; ... Teknik Şartnamesinde, uygulama şekline ve kullanılan malzemeye göre SN Bulonu, PG Bulonu ve IBO Bulonu olmak üzere üç şekilde tariflenmiştir.
SN Bulonu; Kaya bulonu yapmak için açılan deliğinin, bulon yerleştirilmeden önce enjeksiyonla doldurulması ve bulonun daha sonra yerleştirilmesi şeklinde, PG Bulonu; Kaya bulonu yapmak için açılan deliğe önce bulonun yerleştirilmesi daha sonra enjeksiyonla doldurulması şeklinde, IBO Bulonu ise, Kaya bulonu ve delici uç’tan oluşan IBO bulonu içindeki boşluktan enjeksiyon yapılması şeklinde uygulanır ve bulonun delici ucu delik içinde kalır.
SN ve PG bulonları için; ... Teknik Şartnamesi 350.04.07.03.01 maddesinde “tüm kaya bulonu delikleri, belirtilen ilgili kaya sınıfı kaya bulonları için gereken derinlikte, yerleştirme, ekleme ve enjeksiyon için en iyi işlenebilirlik sağlayacak çapta açılacaktır. Bulon deliğinin minimum çapı, yerleştirilecek kaya bulonu/manşonu çapından en az 10 mm daha büyük olacaktır.” denilmekte,
IBO Bulonu için ise ... Teknik Şartnamesi 350.04.07.01.01 maddesinde “IBO-ankrajları (delik-enjeksiyonlu ankrajlar) kaya bulonu ve delme çubuğundan ibaret bir kombine sistemdir. Delme sırasında bulon, ucunda delme parçası bulunan bir delme çubuğu olarak kullanılır. İçerisindeki boşluktan enjeksiyonlanan çubuk ve delme parçası delikte bir kaya bulonu olarak kalmaktadır. Bulon deliğinde çökme meydana gelebilecek zeminlerde bu sistem kaya bulonu montajına olanak sağlamaktadır.” denilmektedir.
Esasında kendinden delen bulon (IBO) imalatının tünel içi veya dışında olmasına göre yapım yöntemi farklılık göstermemektedir.
Bu tarif ve tanımlardan da anlaşılacağı üzere SN ve PG bulon uygulaması, enjeksiyon uygulamasının yapılabilmesi için bulon çapından daha geniş çapta yapılan delgi işleminden sonra bulon demirinin yerleştirilmesi suretiyle yapılır. IBO bulonu ise kendisi delerek girdiği ve enjeksiyon IBO bulonun içindeki boşluktan yapıldığı için delgi çapı IBO bulonu biti kadardır.
Şev destekleme imalatlarında, zemin şartlarının elverdiği sürece ve delinen deliklere bulonun yerleştirilmesine kadar geçen sürede deliklerin çökmeden kalabilen kaya ortamlarında; bilinen iki tip delik delme makinesinden biri olan tek bomlu, paletli, kuru delgi yapabilen, düşey ve düşeye yakın delgiler yapmak için tasarlanmış olan Rock makinesi tercih edilebilir.
Aksi durumlarda, özellikle yeraltı yapılarında ve şevlerde kendinden delen bulon (IBO) imalatlarında ise, çift bomlu, lastikli, sulu delgi yapabilen, yatay ve açılı delgiler yapabilmek için tasarlanmış olan Jumbo makinesi tercih edilmesi ise bir zarurettir.
Çünkü, SN ve PG bulonları için; ... Teknik Şartnamesi 253.03.01.01 maddesinde “Delme işlemi uygun ekipman ile yapılacak, açılan deliklerin içerisinde bulunan; kayaç kırıntıları, döküntü, çamur vb hava kompresörü ile temizlenecektir.” denilmektedir. Ancak kendinden delen bulon (IBO) uygulamalarında bu işlem yapılamayacaktır. Delik temizliği, enjeksiyon uygulamasını doğrudan etkileyeceğinden bulon kalitesi için son derece önemlidir. Bunun için delgi işlemi ile eş zamanlı olarak yapılan kendinden delen bulon uygulamalarında delgi temizliği için sulu delgi yapmak zorunludur. Bu ise sadece Jumbo makinesi ile mümkündür.
Ayrıca Rock makinesi ile Ø28 veya Ø32 çapındaki SN veya PG bulonu uygulamaları için 51-64 mm çapındaki aparatlar ile delgi delinir. Delgi işlemi, kuru delgi ile yapılsa bile geniş çaplı tijler kullanılarak geniş çaplı delgiler yapıldığı için, deliğin bulon yapılana kadar çökmeden kalabildiği zeminlerde yapılabilmektedir. IBO Bulon uygulanmasında ise Tij görevini IBO Bulonu görür. IBO Bulonu ise Rock Tijine göre daha ince çaplı, içi boş, delikli ve yivli olduğundan, yalnızca kuru delgi yapabilen Rock makinesi ile yapılan delgilerde kolaylıkla eğilip büküleceği için yapımı hayli zor, yüksek zayiatlı ve zaman alıcıdır. Dolayısıyla Rok, kendinden delen bulon uygulamaları için uygun bir makine değildir. Rok tijine göre ince çaplı, içi boş ve delikli bir demirin tij görevi gördüğü kendinden delen bulon imalatlarında yaygın olarak Jumbo makinesinin tercih edilmesi bir zorunluluktur.
Yine Jumbo makinesi; sulu delgi yapabilmesinden dolayı delik delme kabiliyetinin yüksek olması ve aynı anda iki bomunun da delik delebilmesi, her delgiden sonra hareket etme ihtiyacı olmadan birkaç delgi yapabilmesinden dolayı Jumbo, Rock makinesine göre 4-5 kat daha hızlı olduğundan, özelikle yüksek adet delgi içeren kendinden delen bulon uygulamalarında tercih edilir. Çünkü kuru delgilerde yaşanan IBO Bulonunun eğilip bükülme olayları sulu delgilerde yaşanmaz. Projemizde ortalama 10 metre uzunluğundaki yaklaşık 8500 adet bulonun imalatının Jumbo ile yaklaşık 4 ay sürdüğü düşünülürse, delgi işlemi her ne kadar mümkün olmamakla birlikte Rock makinesi ile yapılmaya zorlansa idi aynı imalatın yaklaşık 18 ay süreceği tahmin edilebilir. Bu ise gerek iş gücü kaybını önlemek ve gerekse yolun mümkün olduğunca erken zamanda hizmete alımını sağlamak açısından Jumbo’nun tercih edilme sebebidir.
Karadeniz Bölgesi gibi heyelan riskinin yüksek olduğu kesimlerde ve uzun süre şev stabilitesinin bozulmadan duramayacağı bu tür zeminlerde, kazı çalışmaları tamamlandıktan sonra bir an önce destekleme imalatlarının bitirilmesi hedeflenmektedir. Çünkü; ölümlü kazalar bu tür heyelan olaylarından sonra sıklıkla raporlanmakta ve heyelan oluştuktan sonra yapılacak imalat maliyeti, heyelan oluşmadan önce yapılacak imalat maliyetinin ortalama 5 katına çıkabilmektedir. Yapım süresi de eklendiğinde çok ciddi zaman kayıpları oluşabilecektir.
Rapor konusu projede de başlangıçta yapılan birkaç başarısız Rock denemesinden sonra Jumbo makinesinin kullanıldığı da ifade edilmiştir.
Ayrıca, raporda belirtilen … iş kaleminin birim fiyat tarifindeki “…bulon ve barbakan deliklerinin açılması, hava veya gerektiğinde su ile temizlenmesi, desteklenme zamanına kadar muhafazası…” ifadesinden bu birim fiyatın SN ve PG Bulonları gibi önceden deliğin delinmesinde sonrasında bulonun yerleştirilmesi uygulamalarını tariflediği ve IBO bulon uygulamasındaki kendinden delen bir bulon ile ilgisi olmadığı açıktır.
Yine raporda belirtilen … iş kaleminin birim fiyat tarifi ve yukardaki yaklaşık maliyet analizleri incelendiğinde görüleceği üzere bu poz, … pozuna nakliyeler eklenmesi suretiyle elde edilmiştir. Bu pozun da gerek yöntem gerekse malzeme olarak IBO Bulon uygulaması ile bir benzerliği yoktur.
Raporda belirtilen ve bu pozda yer alan somun, plaka rondela ve manşon, SN ve PG bulonlar için olup IBO bulonun aparatları hem şartname hem tip olarak farklılık göstermektedir. Bu yüzden de ... SN ve PG bulon aparatlarından farklı olarak IBO bulonu, somunu, manşonu ve biti için ayrı fiyat uygulaması yapmakta ve bu malzemeler için fatura temin etmek yolu ile analiz hazırlamak zorunda kalmaktadır.
İmalatlara ait analizler incelendiğinde görüleceği üzere … analizinde malzeme olarak kalın nervürlü çelik ve düz siyah saç yer alırken, … analizinde; Somun, Plaka, Cross Bit, Manşon ve IBO Bulon yer almaktadır. Dolayısıyla … poz nolu iş kaleminin SN ve PG bulonlar, … poz nolu iş kaleminin ise IBO bulonlar için olduğu açıktır.
Dolayısıyla IBO Bulon uygulamasında Jumbo makinesinin kullanılması ve analizlerin buna göre yapılarak ödeme yapılmasında mevzuatına aykırı bir işlem bulunmadığından, ilişilecek bir husus bulunmadığına karar verilmesi gerekir.